Մեր ինքնությունը ձևավորվում է այն արժեքների միջոցով, որոնք սովորում ենք ընտանիքից, դպրոցից, հասարակությունից։ Արժեքներն ուղղորդում են մեր ընտրությունները, վերաբերմունքը մարդկանց ու իրադարձությունների նկատմամբ և դառնում մեր ներքին կողմնացույցը։

Ջերմային էլեկտրակայանը աշխատում է վառելիքի (ածուխ, գազ կամ նավթ) այրման միջոցով։ Այրման արդյունքում ստացվող ջերմությամբ ջուրը վերածվում է գոլորշու, որը պտտեցնում է տուրբինը և արտադրում էլեկտրաէներգիա։ Այս կայանները էժան են կառուցման մեջ, բայց վնասում են միջավայրը՝ արտանետելով ածխաթթու գազ և այլ վնասակար նյութեր։

Ատոմային էլեկտրակայանը էլեկտրաէներգիա է արտադրում ատոմների ճեղքման միջոցով։ Ուրանի կամ պլուտոնիումի միջուկների բաժանումից առաջացած ջերմությունը նույնպես փոխում է ջուրը գոլորշու, որն աշխատեցնում է տուրբինները։ Այս կայանները շատ արդյունավետ են և արտանետումներ գրեթե չունեն, սակայն ունեն ռադիոակտիվ վտանգ և պահանջում են խիստ անվտանգություն։

Ջրային էլեկտրակայանը օգտագործում է ջրի ուժը։ Գետի հոսքը կամ ջրվեժից ընկնող ջուրը պտտեցնում է տուրբինները՝ առանց վառելիքի այրման։ Այն բնապահպանական մաքուր կայան է, բայց կախված է ջրի քանակից և կարող է փոխել գետերի բնական հոսքը։

ՏՈՊ 10 ԱՏՈՄԱՅԻՆ ԲԱԽՈՒՄՆԵՐ

1. ԼԱՐԺ (LHC – Large Hadron Collider, Շվեյցարիա, CERN)
   • Ամենամեծ և ամենահզոր բախիչը աշխարհում։
   • Բախում է պրոտոններ և իոններ մոտ լույսի արագությամբ։
   • 2012-ին այստեղ հայտնաբերվեց Հիգսի բոզոնը՝ «Աստծո մասնիկը»։
2. Tevatron (ԱՄՆ, Fermilab)
   • Պրոտոնների և հակապրոտոնների բախիչ՝ մինչև 1 տրիլիոն էլեկտրոնվոլտ։
   • 1995-ին հայտնաբերվեց top quark մասնիկը։
3. Relativistic Heavy Ion Collider (RHIC, ԱՄՆ)
   • Սուրմանյութային (heavy ion) բախումներ՝ ոսկու ատոմներով։
   • Ստեղծվում է «կվարկ-գլյուոնային պլազմա»՝ նյութի այն վիճակը, որը գոյություն ուներ Մեծ պայթյունից հետո։
4. SLAC Linear Collider (ԱՄՆ)
   • Առաջին գծային բախիչներից մեկը։
   • Օգտագործվել է էլեկտրոն–պոզիտրոն բախումների համար։
5. LEP (Large Electron-Positron Collider, CERN)
   • Նախորդեց LHC-ին։
   • Հիմնականում ուսումնասիրեց Z և W բոզոնները։
6. SPS Collider (Super Proton Synchrotron, CERN)
   • Այստեղ 1980-ականներին հայտնաբերվեցին W և Z բոզոնները, որոնք հաստատեցին էլեկտրոնային թույլ փոխազդեցության տեսությունը։
7. Brookhaven AGS (Alternating Gradient Synchrotron, ԱՄՆ)
   • 1960-ականներին այստեղ հայտնաբերվեց մի քանի կարևոր մասնիկ, այդ թվում՝ նեյտրինոյի նոր տեսակներ։
8. GSI Helmholtz Centre (Գերմանիա)
   • Ծանր իոնների արագացուցիչ՝ բախումներ մետաղների միջուկների միջև։
   • Այստեղ են ստեղծվել մի շարք նոր քիմիական տարրեր (օրինակ՝ Darmstadtium, Hassium և այլն)։
9. J-PARC (Ճապոնիա)
   • Ճապոնական մեծ բախիչ՝ նեյտրինոների ուսումնասիրության համար։
   • Օգնում է հասկանալ նեյտրինոների տատանումները։
10. FAIR (Facility for Antiproton and Ion Research, Գերմանիա)

• Նոր սերնդի հզոր բախիչ (շինարարության փուլում)։
• Կծառայի անտիպրոտոնների և ծանր իոնների բախումների համար՝ ուսումնասիրելով նյութի ծայրահեղ վիճակները

Նկարում պատկերված է սպիտակ կատու, որը փորձում է որսալ ինչ–որ բան պատի անցքից։ Կատուն չի նկատում, որ մյուս կողմում մկնիկ չէ, այլ օձ։ Այս տեսարանը ցույց է տալիս, թե որքան վտանգավոր է հավատալ միայն տեսածին՝ առանց համոզվելու, թե ինչ է իրականում։

Շատ հաճախ մեր կյանքում էլ ենք նման իրավիճակում լինում։ Մենք հավատում ենք լսած լուրերին, գնահատում մարդկանց արտաքինով, տարածում տեղեկություններ, որոնք չենք ստուգել։ Այդպես մենք կարող ենք սխալվել և նույնիսկ վնասել մեզ կամ ուրիշներին։
Հենց այս պատճառով է, որ տեղեկության տիրապետումը և ստուգումը շատ կարևոր են տարբեր խոսքային իրավիճակներում։

Պատասխանիր անկեղծ՝ ընտրելով քեզ ամենահամապատասխան տարբերակը։
1 — ընդհանրապես ոչ
2 — երբեմն
3 — հաճախ
4 — գրեթե միշտ

Գրիր քո ընտրած տարբերակը յուրաքանչյուր հարցի դիմաց։

Ինքդ քեզ ճանաչելը1

1. Ես հաճախ մտածում եմ, թե ինչն է ինձ իսկապես ուրախացնում։2
2. Ես գիտեմ իմ ուժեղ կողմերը։3
3. Ես կարողանում եմ ընդունել քննադատությունը առանց վիրավորվելու։1
4. Երբ ձախողվում եմ, փորձում եմ հասկանալ՝ ինչ սովորեցի դրանից։3
5. Երբեմն դժվարանում եմ հասկանալ՝ ինչ եմ իրականում ուզում։2

Հարաբերություններ ուրիշների հետ 8

6. Ինձ դուր է գալիս օգնել ուրիշներին։2
7. Ես հեշտությամբ հարմարվում եմ տարբեր մարդկանց։4
8. Երբ ինչ-որ մեկը անհամաձայն է ինձ հետ, փորձում եմ հասկանալ նրա տեսակետը։2
9. Երբեմն իմ կարծիքը չեմ արտահայտում, որպեսզի հակասություն չլինի։1
10. Ես հեշտությամբ եմ ստեղծում նոր ծանոթություններ։3

Արժեքներ և մոտեցումներ 13

11. Ինձ համար կարևոր է լինել ազնիվ, նույնիսկ եթե դա դժվար է։2
12. Ես գնահատում եմ մարդկանց անհատականությունը, թեկուզ տարբեր լինեն ինձնից։2
13. Ես հավատում եմ, որ ամեն մարդ ունի իր նպատակը։4
14. Ես հեշտությամբ ոգևորվում եմ նոր գաղափարներով։2
15. Երբեմն դժվարանում եմ որոշել՝ ինչն է իսկապես կարևոր ինձ համար։1

1)2(x-2,5)=-13

2x-5=-13

2x=-13+5

2x=8

x=-8/2=-4

2)|2-¾x|=3

2-3x/4=3

3x/4=-5

x=-20/3

3/4x=1

x=4/3

4)7(x-3)/x-1=2

7x-21/x-1

7x-21=2.(x-1)

7x-21=2x-2

5x=19

x=19/5

5)

X²-2|x|-3=0

X²-2 — x-3=0

6)-0,1x³+100=0

Կարդա «Մոր սիրտը» , բալլադը։

Ընտրիր պնդումներից մեկը եւ հիմնավորիր․

1. Սերը ամենաուժեղ զգացումն է․ մարդ ամեն ինչի, առանց բացառության, ընդունակ է հանուն դրա։
2. Զավակներ կան, որ անշնորհակալ են եւ ընդունակ են անցնելու իրենց ծնողների դիակի վրայով սեփական ցանկություններն իրականացնելու համար։

Կընտրեմ առաջին պնդումը․ «Սերը ամենաուժեղ զգացումն է․ մարդ ամեն ինչի, առանց բացառության, ընդունակ է հանուն դրա»։

Հիմնավորում․
Սերը իսկապես համարվում է մարդու կյանքի ամենաուժեղ և ամենախորը զգացումը։ Այն կարող է փոխել մարդու վարքն ու մտածելակերպը, ստիպել նրան անել այնպիսի բաներ, որոնք սովորական պայմաններում նա չէր անի։ Սերը ոչ միայն ռոմանտիկ զգացում է, այլև կարող է դրսևորվել որպես նվիրվածություն, հավատարմություն, զոհաբերություն ու ներողամտություն։ Երբ մարդ իսկապես սիրում է, նա պատրաստ է անցնել դժվարությունների միջով, զիջել, վտանգել նույնիսկ իր բարեկեցությունը՝ հանուն սիրելիի երջանկության։

Օրինակ՝ ծնողը կարող է զոհել իր հարմարավետ կյանքը երեխայի ապագայի համար, կամ մարդը կարող է վտանգել իրեն՝ փրկելու սիրելիին։ Սա ցույց է տալիս, որ սերը ոչ միայն ուժեղ է, այլև ձևավորում է մարդու էությունը, դարձնելով նրան ավելի մարդասեր և խորը։

Ատոմային էներգիան (կամ միջուկային էներգիան) այն էներգիան է, որը ստացվում է ատոմի միջուկում տեղի ունեցող փոփոխությունների ժամանակ։ Այս էներգիան կարող է առաջանալ երկու հիմնական եղանակով՝ ատոմի միջուկի ճեղքումից կամ միաձուլումից։

Ահա ավելի մանրամասն․

🔹 1. Ատոմի միջուկի ճեղքում (ֆիսիա)

Այս գործընթացում ծանր տարրերի՝ օրինակ ուրանիումի (U-235) կամ պլուտոնիումի (Pu-239) միջուկը բաժանվում է երկու ավելի թեթև միջուկների։ Այդ պահին ազատվում է հսկայական քանակությամբ ջերմություն և էներգիա։
Այս էներգիան է օգտագործվում ատոմային էլեկտրակայաններում, որտեղ ջերմությունը փոխարկվում է էլեկտրականության։

Օրինակ.

Ուրանիումի մեկ գրամի ճեղքումից ստացվող էներգիան գրեթե հավասար է մի քանի տոննա ածխի այրումից ստացվող էներգիային։

🔹 2. Ատոմների միաձուլում (ֆյուզիա)

Սա այն գործընթացն է, երբ երկու թեթև միջուկ միավորվում է՝ առաջացնելով ավելի ծանր միջուկ և ազատելով հսկայական էներգիա։
Այս գործընթացն է տեղի ունենում Արևի և աստղերի ներսում՝ հիմնականում ջրածնի իզոտոպների միաձուլմամբ։
Մարդկությունը փորձում է ֆյուզիան կիրառել էներգիայի աղբյուրի տեսքով, բայց այն դեռ փորձնական փուլում է։

🔹 3. Առավելություններ

• Չի արտանետում մեծ քանակությամբ ածխաթթու գազ (բացառությամբ վառելիքի պատրաստման փուլերի)։
• Մի փոքր քանակությամբ վառելիքից կարելի է ստանալ հսկայական էներգիա։
• Ապահովում է կայուն և անընդհատ էներգիա (ոչ կախված եղանակից, ինչպես արևային կամ քամու էներգիան)։

🔹 4. Թերություններ

• Միջուկային վթարների վտանգ (օր.՝ Չեռնոբիլ, Ֆուկուշիմա)։
• Ռադիոակտիվ թափոնների պահպանումը դժվար և վտանգավոր գործընթաց է։
• Միջուկային էներգիան կարող է նաև օգտագործվել ռազմական նպատակներով՝ ատոմային զենքերի արտադրության համար։

🔹 5. Օգտագործման ոլորտներ

• Էլեկտրաէներգիայի արտադրություն
• Բժշկություն (ռադիոիզոտոպներով բուժումներ և ախտորոշում)
• Տիեզերական հետազոտություններ (միջուկային շարժիչներ)
• Գիտական հետազոտություններ