1990 թ․-ի մայիսի 20-ին կայացան Հայաստաի գերագույն խորհրդի ընտրությունները, որտեղ Խորհրդային Միության պատմության մեջ առաջին անգամ ընտրություններին  բացի կոմունիստական կուսակցությունից մասնակցեց մեկ այլ կուսակցություն՝ Հայոց Համազգային Շարժում(ՀՀՇ) կուսակցությունը։ Ձայները կոմունիստների և ՀՀՇ-ի միջև բաշխվեցին համարյա հավասարապես։ Այդ նոր խորհրդարանը սկիզ դրեց Հայաստանի անկախության։

1990 թ․-ին օգոստոսի 23-ին այդ գերագույն խորհուրդը ընդունեց «Հռաչակագիր Հայաստանի անկախության մասին»։ Հռչակագրի մեջ ասվում էր․

Հայատսանի Խորհրդայինն Սովետական Հանրապետությունը այլևս վերանվանվու է Հայաստանի Հանրապետություն։
Նույն հռչակագրով որոշվում էր, որ ՀՀ-ի օրենքները ավելի մեծ ուժ ուննեն Հայաստանում, քան Սովետական Միության օրենքները։
Որոշվում է պետական եռագույն դրոշը, զինանշանը, որոնք ժառանգվում են Առաջին Հանրապետությունից։ Փաստացիորեն դանշանակում էր անկախություն։
Հայաստանի տարածքում հողը, ընդերքը պատկանում են հայ ժողովրդին։
Տնտեսությունը պետք է հիմված լինի մասնավոր սեփականատիրության և ազատ շուկայական հարբերությունների վրա։
ՀՀ-ն պետք է ունենար իր սեփական փողը։
Վերականգնվում էին Հայ առաքելական եկեղեցու իրավունքները։
Ձևավորվեց պարմալենտական հանրապետություն։
1991 թ․-ի սեպտեմբերի 21-ին Հայաստանում անցկացվեց հանրաքնե, որտեեղ դրված էր միայն մեկ հարց․ դուրս գալ Սովետական Միության կազմից և դառնալ անկախ պետություն։ Քվիարկեցին երկու միլիոն մարդ, որոնցից 94.39 %-ը ասեց այո։ՀՀ-ն դարձավ նախագահական պետություն։ Առաջին նախագահն ընտրվեց Լևոն Տեր-Պետրոսյանը, ով նաև ՀՀՇ-ի նախագահն էր։Սակայն սկսվեցին ծանր ժամանակներ՝ պատերազմ Ադրբեջանի հետ Արցախի համար, որը տևեց 2 տարի, շրջափակում, մութ ու սև տարիներ։1991 թ․-ի դեկտեմբերի 8-ին Բելառուսում հավաքվեցին Ռոսաստանի, Ուկրաինայի և Բելառոսի ղեկավաները և ստոգարեցին ԽՍՀՄ-ի գոյությունը դադարեցնելու մասին համաձայակիր։ Այսպիսով մեր անկախանալուց մի քանի ամիս անց վերջնականապես փլուզվեց Սովտեական Միությունը։

1941թ. հունիսի 22-ին Գերմանիան հարձակվեց ԽՍՀՄ-ի վրա։ Սկսվեց խորհրդային ժողովուրդների Հայրենական մեծ պատերազմը։ Գերմանիայի հարձակումը տեղի ունեցավ առանց հայտարարության, բայց ոչ հանկարծակի, քանի որ ԽՍՀՄ-ն իմացվել էր հնարավոր հարձակման մասին։ Պետք է նշվի Ի.Ստալինն էր գլխավորում խորհրդային պետությունը երկրի ծանր ու պատասխանատու ժամանակաշրջանում։ 

Հայրենական մեծ պատերազմին մասնակցել է 600 հազար հայ, որոնցից 300 հազարը եղել է Խորհրդային Հայաստանից, իսկ մնացած 200 հազարը` Խորհրդային Միության այլ հանրապետություններից: 200 հազար հայ ընկել է ռազմի դաշտում: Շուրջ 70 հազար հայ պարգևատրվել է մարտական շքանշաններով ու մեդալներով: Խորհրդային Միության հերոսի բարձր կոչմանն է արժանացել 103 հայ: 27 հայ զինվորական դարձել է փառքի շքանշանի լրիվ ասպետ: Հայ ժողովուրդը Հայրենական մեծ պատերազմին տվել է նաև 64 գեներալ, 5 մարշալ: 5 մարշալները՝ Հովհաննես Բաղրամյան, Համազասպ Բաբաջանյան, Արմենակ Խանփերյանց,Արմենակ Խանփերյանց/Սերգեյ Խուդյակով/, Հովհաննես Իսակով։

Թեմա 1. Հայկական լեռնաշխարհը

Հայկական լեռնաշխարհը գտնվում է Ասիայի արևմտյան հատվածում՝ Փոքր Ասիայի, Իրանի և Միջագետքի միջև։ Այն բաղկացած է բարձր սարահարթերից, լեռներից, գետահովիտներից ու լճերից (Սևան, Վան, Ուրմիա):

Այստեղ ձևավորվեցին հնագույն քաղաքակրթություններ, օրինակ՝ Վանի թագավորությունը (Ուրարտու) և Միտաննին։ Բնական հարստությունները՝ մետաղներ, բերրի հողեր ու ջրառատ գետեր (Եփրատ, Տիգրիս, Արածանի), նպաստեցին կայուն բնակավայրերի ու պետությունների ստեղծմանը։

Թեմա 2. Վանի Աշխարհակալ տերությունը. Արգիշտի I. Սարդուրի II

Վանի թագավորությունը (Ուրարտու) Ք.ա. 9-6-րդ դարերում հզոր պետություն էր՝ կենտրոնով Տուշպայում (ներկայիս Վան քաղաք):

• Արգիշտի I (Ք.ա. 785-753 թթ.)՝ Վանի թագավորության ամենանշանավոր արքաներից էր։ Նա հիմնում է Էրեբունի (Երևան) և Արգիշտիխինիլի քաղաքները՝ ամրացնելով երկրի տնտեսական և ռազմական հզորությունը։

• Սարդուրի II (Ք.ա. 753-735 թթ.)՝ շարունակեց հոր գործը՝ ընդլայնելով տարածքները դեպի արևմուտք և հյուսիս։ Նա հայտնի էր իր ամրաշինական աշխատանքներով, ինչպես նաև դիվանագիտական հարաբերություններով։

Թեմա 3. Հայկազուն Երվանդականների թագավորությունը (Ք. ա. 7-6-րդ դդ.)

Այս դարաշրջանում Հայկական լեռնաշխարհում հաստատվեց Երվանդականների արքայատունը։

• Պարույր Նահապետը համարվում է առաջին հայոց թագավորը, ով ըստ ավանդության՝ օգնեց Ասորեստանի դեմ ապստամբած Մարերին։ Նա հիմք դրեց Հայկազունների հարստությանը։

• Երվանդ I Սակավակյաց՝ նահապետական իշխան, ով ամրապնդեց երկրի սահմանները՝ չնայած մարերի գերիշխանությանը։

• Տիգրան I Երվանդյան՝ հզոր արքա, ով վարեց ակտիվ արտաքին քաղաքականություն՝ դառնալով Մարաստանի դաշնակիցը։

Թեմա 4. Մեծ Հայքի Արտաշեսյան թագավորությունը՝ Արտաշես I

Ք.ա. 189 թ. Արտաշես I-ը հիմնեց նոր դինաստիա և դարձավ Մեծ Հայքի առաջին թագավորը՝ Արտաշեսյան հարստությունից։

• Նա վերամիավորեց հայկական տարածքները և կառուցեց Արտաշատ մայրաքաղաքը, որն անվանեցին “Հայկական Կարթագեն”:

• Արտաշեսը բարեփոխումներ իրականացրեց՝ կարգավորելով հողային սեփականությունը, հիմնելով նոր քաղաքներ և ամրոցներ։

• Նրա օրոք ձևավորվեց Մեծ Հայք հասկացությունը՝ 15 վարչական գավառներով։

Թեմա 5. Հայաստանը՝ Աշխարհակալ տերություն: Տիգրան II Մեծ

Տիգրան II Մեծ (Ք.ա. 95-55 թթ.)՝ Արտաշեսյան արքայատան ամենահզոր թագավորը, վերածեց Հայաստանը տարածաշրջանային գերտերության։

• Նա նվաճեց Պարթևստանը, Սիրիան, Փյունիկիան և Կապադովկիան, միավորելով մեծ տարածքներ՝ ստեղծելով Հայկական կայսրություն։

• Տիգրան Մեծը կառուցեց Տիգրանակերտ մայրաքաղաքը, որը դարձավ ժամանակի մեծագույն կենտրոններից մեկը՝ մշակութային և

Հայաստանի Հանրապետության առաջին պետությունը  1920 թվականին դարձավ խորհրդային։ 1921 թվականի Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերով Խորհրդային Հայաստանը զրկվեց Կարսից և Նախիջևանից։ 1921 թվականի ամռանը Խորհրդային Հայաստանի իշխանությունն ամողջությամբ տարածվեց Զանգեզուրի գավառի վրա։  1921-1922թթ Զանգեզուրում շատ էին վիճելի տեղամասերը, որոնց շուրջ Խորհրդային Հայաստանն ու Ադրբեջանը այդպես էլ համաձայնության չեկան։ 1922թ վերջերին Խորհրդային Հայաստանի տարածքը կազմում էր մոտ 32 հազար քառակուսի կիլոմետրի սահմաններում։ 1922-ի դեկտեմբերի 30-ին երեք հանրապետությունները՝ Հայստանը, Վրաստանը և Ադրբեջանը միավորվեցին մեկ մաս կազմեցին՝Անդրկովկասյան պետություններ, որից հետո շատ տարածքներ փոխանմակվում էին Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև մինչև 1930 թվականներ։

Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերով սահմանվում էին նոր ձևավորվող Թուրքիայի Հանրապետության և Խորհրդային Միության սահմանները, որ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո պիտի դառնային Հայաստանի և Թուրքիայի միջպետական սահմանը:

Կարսի պայմանագրով չեղյալ էին համարվում նախկինում կնքված բոլոր պայմանագրերը (բացառությամբ Մոսկվայի պայմանագրի), այդ թվում՝ Հայաստանի համար խիստ անբարենպաստ պայմաններով կնքված Ալեքսանդրապոլի դաշնագիրը (1920թ. դեկտեմբեր), որով Հայաստանը տարածքային մեծ կորուստներ է կրել, և միջազգայնորեն ճանաչված Սևրի դաշնագիրը (1920թ. օգոստոսի 10), որով Հայաստանի տարածքը պիտի կազմեր մոտ 160 հազար քառ/կմ:  Մոսկվայի պայմանագիրը տորագրվել  է 16 մարտի, 1921թ Մոսկվայում Խորհրդային Ռուսաստանի և Թուրքիայի միջև։

Պայմանագիրը ուներ 16 հողված և 3 հավելված:

Կարսի պայմանագիրը տորագրվել է 13 հոկտեմբերի, 1921 թ Կարսում Ադրբեջանական, Հայկական և Վրացական ԽՍՀ-ների և Թուրքիայի միջև։ Կարսի պայմանագրով վերահաստատեց 1921-ի Մոսկվայի պայմանագրի կոպտորեն ոտնահարումը Հայաստանի շահերի: 

1)126

2)3)

3)2)

4)308

5)416

6)3)

7)2)

8)4)2

9)4)

10)3)

16)1

17)4

18)3)

. Ո՞րն է բնական ճառագայթաակտիվության էությունը:

2. Ինչպե՞ս է հայտնագործվել բնական ճառագայթաակտիվության երևույթը։
3. Ատոմի, թե՞ միջուկի հատկություններով է պայմանավորված ճառագայթաակտիվությունը: Պատասխանը հիմնավորեք:
4. Ի՞նչն է բնութագրական ճառագայթաակտիվության երևույթի համար:
5. Ո՞ր տարրերն են օժտված բնական ճառագայթաակտիվությամբ:
6. Ի՞նչ է հետևում մագնիսական դաշտում ճառագայթաակտիվ աղբյուրի առաջած փնջի` երեք առանձին փնջերի բաժանվելու փաստից:
7. Ի՞նչ է α-մասնիկը: Թվարկեք դրա բնութագրերը:
8. Ի՞նչ է β-մասնիկը: Թվարկեք դրա բնութագրերը:
9. Ի՞նչ է γ-մասնիկը: Թվարկեք դրա բնութագրերը:
10. Ինչո՞վ է պայմանավորված ճառագայթաակտիվության ազդեցությունն օրգանիզմի վրա:
11. Ի՞նչ է ճառագայթման կլանված բաժնեչափը, և ի՞նչ միավորով է չափվում այն:
12. Ի՞նչ է ճառագայթման բնական ֆոնը:
13. Ճառագայթման ո՞ր բաժնեչափն է մահացու մարդու համար:
14. Մարդու ո՞ր օրգան-համակարգերն են հատկապես խոցելի ճառագայթահարման նկատմամբ:
15. Ի՞նչ օգտակար ազդեցություն ունի փոքր բաժնեչափերով ճառագայթահարումը:

Պատասխաններ

Բնական ճառագայթաակտիվության էությունը՝ դա որոշ քիմիական տարրերի ատոմների միջուկների ինքնաբուխ քայքայումն է, որի ժամանակ արտազատվում են ճառագայթներ (α, β, γ):

Հայտնագործում՝ 1896թ. Անրի Բեկկերելը հայտնաբերեց, որ ուրանի աղերը ինքնաբերաբար արձակում են անտեսանելի ճառագայթում՝ ազդելով լուսանկարչական թիթեղների վրա:

Միջուկի հատկություններով՝ ճառագայթաակտիվությունը պայմանավորված է միջուկի կայունությամբ. անկայուն միջուկները ճառագայթում են, որպեսզի դառնան կայուն:

Բնութագրականն՝ ճառագայթման ինքնաբուխ լինելը, ատոմի փոխակերպումը մեկ այլ տարրի, ճառագայթների արտազատումը:

Բնական ճառագայթաակտիվ տարրեր՝ ուրան (U), թորիում (Th), ռադիում (Ra), պոլոնիում (Po) և այլն:

Երեք փունջի բաժանումը՝ վկայում է, որ ճառագայթներն ունեն տարբեր բնույթ՝ դրական (α), բացասական (β) և չեզոք (γ) մասնիկներ:

α-մասնիկ՝ հելիումի միջուկ (2 պրոտոն, 2 նեյտրոն), ունի դրական լիցք, զանգվածը մեծ է, թափանցելիությունը՝ փոքր:

β-մասնիկ՝ արագ շարժվող էլեկտրոն կամ պոզիտրոն, ունի փոքր զանգված, բացասական (կամ դրական) լիցք, մեծ թափանցելիություն α-ի համեմատ:

γ-մասնիկ՝ բարձր էներգիայի էլեկտրամագնիսական ճառագայթում, չունի զանգված և լիցք, ունի ամենամեծ թափանցելիություն:

Ազդեցությունը օրգանիզմի վրա՝ պայմանավորված է բջիջների քիմիական կառուցվածքի խախտմամբ, մուտացիաներով, բջջային մահվան առաջացմամբ:

Կլանված բաժնեչափ՝ չափում է նյութում կլանված ճառագայթման էներգիան, չափվում է գրեյով (Gy):
1 Gy = 1 ջոուլ/կգ

Բնական ֆոն՝ բնական աղբյուրներից (արև, երկրաբնակ տարրեր, տիեզերք) ստացվող մշտական ճառագայթում:

Մահացու բաժնեչափ՝ մոտ 5-7 Gy-ը համարվում է մահացու մարդկանց մեծ մասի համար՝ առանց բուժօգնության:

Խոցելի օրգան-համակարգեր՝ ոսկրածուծը, աղիքային համակարգը, վերարտադրողական օրգանները, մաշկը, նյարդային համակարգը:

Օգտակար ազդեցություն (փոքր դոզաներ)՝ կարող է խթանել իմունային համակարգը, կիրառվում է բուժական նպատակներով՝ օրինակ՝ ուռուցքաբանական թերապիա:

1 из 11

Тема I. Части тела

Активная лексика урока

1. Кожа – մաշկ
2. Голова — գլուխ  
3. Глаз — աչք  
4. Ухо — ականջ
5. Нос — քիթ  
6. Рот — բերան
7. Язык — լեզու  
8. Зубы — ատամներ  
9. Челюсть — ծնոտ
10. Подбородок — դունչ  
11. Лицо — դեմք  
12. Щека — այտ
13. Шея — վիզ  
14. Горло — կոկորդ  
15. Плечи —  ուսեր
16. Рука — ձեռք  
17. Нога — ոտք
18. Локоть —  արմունկ  
19. Пальцы — մատներ  
20. Позвоночник — ողնաշար  
21. Грудь  — կուրծք
22. Живот — որովայն
23. Колено — ծունկ  
24. Ресницы — թարթիչներ
25. Брови —  ունքեր

Задание 1. Посмотри на картинку. Покажи и назови части лица и тела.

Задание 2. Переведи на русский язык названия частей тела и лица․  

2 из 11

1. Գլուխ – —————
2. Ականջ – —————
3. Բերան – —————
4. Աչք – —————
5. Քիթ – —————
6. Ատամներ – —————
7. Ձեռք – —————
8. Ոտքեր – —————
9. Ձեռք – —————
10. Ոտք – —————
11. Ունք  – —————
12. Թարթիչ – —————
13. Այտեր – —————
14. Ճակատ — ——————

Задание 3. Вставь пропущенные буквы в словах․  

1. Н ․․․ га
2. ․․․ука
3. Н․․․с
4. Гол․․․ва
5. Колен․․․
6. Ух․․․
7. Воло․․․ы
8. Пл․․․ч․․․
9. Жив․․․т
10. Лад․․․нь
11. Гл․․․за
12. З․․․бы

Задание 4. Соедини части тела линиями на картинке с надписями  

язык    нога   рука   колено   голова  тело  пальцы   кулак   глаз   нос   рот   ухо      

Тема 2. Фрукты, ягоды и овощи  

3 из 11

Активная лексика урока

Фрукты

1. Яблоко — Խնձոր  
2. Груша — Տանձ  
3. Банан — Բանան  
4. Апельсин — Նարինջ  
5. Вишня — Բալ  
6. Киви — Կիվի  
7. Персик — Դեղձ  
8. Вишня — Կեռաս  
9. Абрикос — Ծիրան  
10. Виноград — Խաղող  
11. Манго — Մանգո  
12. Арбуз — Ձմերուկ  
13. Дыня — Սեխ
14. Ананас — Արքայախնձոր  
15. Лимон — Կիտրոն  
16. Слива — Սալոր  
17. Инжир — Թուզ  
18. Грейпфрут — Թուրինջ  
19. Кокос — Կոկոս  
20. Дыня — Սեխ
21. Айва — Սերկեվիլ
22. Гранат — Նուռ

Ягоды

1. Клубника — Ելակ  
2. Арбуз —  Ձմերուկ
3. Малина — Ազնվամորի  
4. Облепиха — Չիչխան
5. Клюква — Լոռամրգ
6. Ежевика — Մոշ
7. Голубика — Հապալաս
8. Смородина — Հաղարջ

Овощи

1. Помидор — Լոլիկ  
2. Огурец — Վարունգ
3. Морковь — Գազար  
4. Баклажан — Սմբուկ
5. Кабачок — Դդմիկ
6. Тыква — Դդում
7. Лук — Սոխ
8. Фасоль — Լոբի  
9. Зеленая фасоль — Կանաչ լոբի
10. Картошка — Կարտոֆիլ
11. Артишок — Արտիշոկ  
12. Спаржа — Ծնեբեկ
13. Капуста — Կաղամբ
14. Цветная капуста — Ծաղկակաղամբ
15. Горох — Ոլոռ
16. Перец — Բիբար
17. Сельдерей — Նեխուր
18. Шпинат — Սպանախ
19. Грибы — Սունկ
20. Кукурцза — Եգիպտացորեն
21. Редис — Բողկ
22. Латук — Հազար
23. Чеснок — Սխտոր
24. Олика — Ձիթապտուղ
25. Кориандр (кинза) — Համեմ
26. Петрушка — Մաղադանոս
27. Шпинат — Սպանախ

Задание 1. Соедини овощи линиями на картинке с надписями

4 из 11

Лук    тыква    капуста    помидор   горох   цветная капуста   редис   кукуруза   морковь  редька   брокколи   чеснок    перец    кабачок    баклажан    картофель  

Задание 2. Подбери фрукт, овощ, ягоду в соответствии к каждому слову․  

     Красный –  

Вкусный –

Горький –

Зеленый –

Кислая –

Сладкий –

Желтый –

Полезный –

Задание 3. Отметь галочкой – соответствие текста и рисунка и крестиком – несоответствие рисунка и текста․  

5 из 11

Задание 4. Соедини линиями фрукты — с корзиной, ягоды — с ведерком, а овощи – с коробкой․

Задание 5. Распредели фрукты, ягоды и овощи по цветам․  Соедини предмет с соответствующим цветом․  

Красный    Зеленый     Желтый    Фиолетовый     Черный    Оранжевый

6 из 11

Тема 3. Животные и птицы

1. Собака – շուն  

2. Кошка  – կատու  

3. Лошадь – ձի  

4. Коровa – կով  

5. Овца –  ոչխար  

6. Коза – այծ  

7. Петух – աքլոր

8. Попугай –  թութակ  

9. Курица  – հավ  

10. Утка – բադ  

11. Гусь – սագ  

12. Лев – առյուծ  

13. Тигр –վագր  

14. Медведь – արջ  

15. Заяц – նապաստակ  

16. Волк – գայլ  

17. Лиса – աղվես  

18. Еж – ոզնի

19. Черепаха –կրիա  

20. Крокодил –կոկորդիլոս  

21. Дельфин –  դելֆին  

22. Акула – շնաձուկ

23. Белка – սկյուռիկ

24. Слон – փիղ

25. Сова – բու

26. Мышь – մուկ

27. Верблюд – ուղտ

28. Олень – եղնիկ

29. Жираф – ընձուղտ

Звуки, которые в основном издают животные  

Собака — гав-гав

Кошка — мяу

Корова — му

Лошадь — игого

Свинья — хрю

Курица — кукареку

Утка — кря-кря

Овца — бе-бе

Лев, тигр — рык

Змея  — сссссс․

Животные бывают։

Травоядные                                                                                           Хищные

Задание 1.  Что едят животные и птицы? Написать рядом с каждым животным их любимое лакомство (фрукт или овощ)․

7 из 11

Заяц –  

Курица –

Лошадь –

Собака –  

Корова –

Лев  –

Панда –  

Медведь –

Голубь –

Задание 2.   Найди пары мама-малыш, соединить линиями․

8 из 11

Задание 3.   Найди несоответствие в каждом ряду  

Задание 4. Напиши название каждого животного и разукрась его․

9 из 11

Тема 4. Времена года

Активная лексика урока

Активная лексика урока

❄️ Зима — ձմեռ

🌸 Весна  — գարուն

☀️ Лето  —  ամառ

🍂 Осень – աշուն

Солнце – արև  

Снег – ձյուն

Дождь – անձրև  

Ветер – քամի  

Радуга — ծիածան

Солнце светит – արևը շողում է  

Снег тает – ձյունը հալչում է

Деревья цветут – ծառերը ծաղկում են  

Снег идет – ձյուն է տեղում

Идет дождь – անձրև է գալիս                                 Появилась радуга – հայտվեց ծիածան

10 из 11

Задание 1. Собери пазл по частям в точности как на картике․ Какое время года изображено на картинке?  

Задание 2. Что изображено  на картинке? Напиши 2-3 предложения․  

——————————————————————————————————————————————————————————————————————————————————————————————————————————————————

Тема 5. Суточное время и распорядок дня

11 из 11

Активная лексика урока։

Утро — առավոտ

День – կեսօր  

Вечер — երեկո

Ночь — գիշեր

Луна – լուսին

Солнце – արև

Завтрак – նախաճաշ  

Обед – ճաշ

Ужин – ընթրիք  

Часы – ժամացույց

Час — ժամ  

Сутка — օր  

Задание 1.  Напиши рядом с картинками где утро, день, вечер, ночь.