Էկոլոգիա 10

ՏՈՊ 10 ԱՏՈՄԱՅԻՆ ԲԱԽՈՒՄՆԵՐ

1. ԼԱՐԺ (LHC – Large Hadron Collider, Շվեյցարիա, CERN)
   • Ամենամեծ և ամենահզոր բախիչը աշխարհում։
   • Բախում է պրոտոններ և իոններ մոտ լույսի արագությամբ։
   • 2012-ին այստեղ հայտնաբերվեց Հիգսի բոզոնը՝ «Աստծո մասնիկը»։
2. Tevatron (ԱՄՆ, Fermilab)
   • Պրոտոնների և հակապրոտոնների բախիչ՝ մինչև 1 տրիլիոն էլեկտրոնվոլտ։
   • 1995-ին հայտնաբերվեց top quark մասնիկը։
3. Relativistic Heavy Ion Collider (RHIC, ԱՄՆ)
   • Սուրմանյութային (heavy ion) բախումներ՝ ոսկու ատոմներով։
   • Ստեղծվում է «կվարկ-գլյուոնային պլազմա»՝ նյութի այն վիճակը, որը գոյություն ուներ Մեծ պայթյունից հետո։
4. SLAC Linear Collider (ԱՄՆ)
   • Առաջին գծային բախիչներից մեկը։
   • Օգտագործվել է էլեկտրոն–պոզիտրոն բախումների համար։
5. LEP (Large Electron-Positron Collider, CERN)
   • Նախորդեց LHC-ին։
   • Հիմնականում ուսումնասիրեց Z և W բոզոնները։
6. SPS Collider (Super Proton Synchrotron, CERN)
   • Այստեղ 1980-ականներին հայտնաբերվեցին W և Z բոզոնները, որոնք հաստատեցին էլեկտրոնային թույլ փոխազդեցության տեսությունը։
7. Brookhaven AGS (Alternating Gradient Synchrotron, ԱՄՆ)
   • 1960-ականներին այստեղ հայտնաբերվեց մի քանի կարևոր մասնիկ, այդ թվում՝ նեյտրինոյի նոր տեսակներ։
8. GSI Helmholtz Centre (Գերմանիա)
   • Ծանր իոնների արագացուցիչ՝ բախումներ մետաղների միջուկների միջև։
   • Այստեղ են ստեղծվել մի շարք նոր քիմիական տարրեր (օրինակ՝ Darmstadtium, Hassium և այլն)։
9. J-PARC (Ճապոնիա)
   • Ճապոնական մեծ բախիչ՝ նեյտրինոների ուսումնասիրության համար։
   • Օգնում է հասկանալ նեյտրինոների տատանումները։
10. FAIR (Facility for Antiproton and Ion Research, Գերմանիա)

• Նոր սերնդի հզոր բախիչ (շինարարության փուլում)։
• Կծառայի անտիպրոտոնների և ծանր իոնների բախումների համար՝ ուսումնասիրելով նյութի ծայրահեղ վիճակները