Քանի որ Աշոտ Բագրատունու շնորհիվ Հայաստանը անկախացավ, անհրաժեշտ էր ամրապնդել այդ անկախությունը, բայց արաբները համաձայն չէին հայերի անկախության հետ։ Նրանք հարձակվեցին հայերի վրա, սակայն հաջողության չհասան։ Գագիկ Արծրունու և Սյունիքի նախարարության միջև վեճ էր առաջացել Նախճավան գավառի պատկանելության շուրջ։ 908 թ. Յուսուֆը թագ է ուղարկում դժգոհ Գագիկին և հռչակում հայոց թագավոր։ Նրանք միասին ներխուժում են Հայաստան, սակայն հայերը չհանձնվեցին։ Գազազած Յուսուֆը Սմբատին սպանեց և մարմինը խաչեց Դվինի դարպասներին։ Սա անկախությունը կորցնելու լուրջ վտանգ էր ներկայացնում։ Հայ ժողովուրդը կրկին ոտքի կանգնեց։ Արաբները կրկին հարձակվեցին հայերի վրա։ Հայ ժողովրդի պայքարը գլխավորեց Աշոտ 2-րդը, որին ժողովուրդը կոչեց Երկաթ Աշոտ։ Նրա շուրջը համախմբվեցին հայ իշխանները, վերակազմվեց բանակը 921 թ. Սևանի ճակատամարտում Աշոտ Երկաթը ջախջախեց արաբ զորավար Բեշիրի զորքին։ Սևանից նահանջող արաբները պարտություն կրեցին Գառնիի մոտ Գևորգ Մարզպետուն ու փոքրաթիվ ջոկատից։ Աշոտ Երկաթը իր թագադրության վայրը՝ Երազգավորսը դարձրեց մայրաքաղաք: 922 թ. Բաղդադի խալիֆը ոչ միայն թագ ուղարկեց Աշոտին, այլև նրան ճանաչեց շահնշահ (արքայից արքա)։ Դա նշանակում էր, որ հայոց թագավորը գերապատվություն էր ստանում ինչպես հարևան երկրների, այնպես էլ արաբական ամիրայությունների նկատմամբ։

894 թվականին տեղի է ունենում սարսափելի բնական աղետ՝ երկրաշարժ, որի պատճառով Դվին մայրաքաղաքը դառնում է կիսավեր և անպաշտպան։ Երկրաշարժի պատճառով զոհվում է շուրջ 70 հազար մարդ։ Օգտվելով բարենպաստ պայմաններից՝ Աֆշինը նորից զորք է հավաքում և ներխուժում Հայաստան։ Ճակատամարտը տեղի է ունենում Արագածոտն գավառի Դողս գյուղում, որտեղ Աֆշինի զորքերը ջախջախիչ պարտության են կրում և ստիպված լինում խաղաղություն խնդրել Սմբատից։ Հայաստանում հաստատվում է կարճատև խաղաղություն, որը Սմբատն օգտագործում է կենտրոնացված պետություն հիմնելու համար։ 901 թվականին Յուսուֆը արշավում է Հայաստան և գրավում Դվինը։ Սմբատը պաշարում է քաղաքը և հետ գրավում այն․ Յուսուֆը հետ է գնում։ 903 թվականին աբխազները սկսում են ասպատակել Գուգարքը և Վիրքը։ Սմբատը հավաքում է մեծ զորք և արշավում Աբխազաց թագավորություն, գրավում, մի շարք աբխազական գավառներ միացնում է իր երկրին։ Նա միանգամից թագ է ուղարկում Գագիկին և նրան ճանաչում «հայոց արքա»։ Միաժամանակ՝ 909 թվականին Յուսուֆը զորքով ներխուժում է Հայաստան։ Վճռական ճակատամարտը տեղի է 910 թվականին ունենում Ձկնավաճառում, որտեղ Սմբատը պարտվում է, քանի որ դավաճանում են նրան։

Սմբատ Ա-ի որդին՝ Աշոտ Բ Երկաթը, տևական պայքարում վտարել է արաբներին, սանձել կենտրոնախույս ուժերին, միավորել երկիրը։ Անզավակ Աշոտ Բ-ին հաջորդել է եղբայրը՝ Կարսի կառավարիչ Աբասը։ Նա Բագրատունիների արքունիքը տեղափոխել է Կարս, իսկ կաթողիկոսական աթոռը՝ Աղթամար կղզուց Շիրակ։ Աշոտ Գ Ողորմածի օրոք սկսվել է Բագրատունյաց Հայաստանի բարգավաճման նոր ժամանակաշրջան։ Բագրատունիների թագավորությունը տարբեր ժամանակամիջոցներում տարբեր մայրաքաղաքներ ուներ՝ Դվին, Շիրակավան, Բագարան, Կարս, Անի։ Անին շատ արագ մեծացավ, բարգավաճեց, հատկապես՝ Սմբատ Բ Տիեզերակալ արքայի գահակալման տարիներին (977-990)։ Այդ տարիներին Անին, Կոստանդնուպոլսից ու Անտիոքից հետո, իր 120-150.000 բնակչությամբ աշխարհի երրորդ քաղաքն էր։ Հայոց արքաները մեծ ուշադրություն էին դարձնում Անիին, որը պատմական աղբյուրներում հանդես է գալիս որպես «մեծ ու շեն, տիեզերական» մակդիրներով։

Ռուբինյան իշխանությունը Կիլիկիայում ստեղծվել է 1080թ.,սակայն Լևոն Բ-ի կառավարման ժամանակ Կիլիկիան հռչակվել է թագավորություն: 1189թ հունվարի 6-ին Կիլիկիայի Տարսոն Քաղաքում Լևոն Բ. թագադրվում է հայոց թագավոր և Կիլիկիան դառնում է թագավորություն: Իր կառավարման ժամանակ նա կատարել է մի շարք բարեփոխումներ` Անտիոքի դքսությունը միացրեց Կիլիկիային: Լևոն Բի համար կարևոր էր Լամբրոն բերդի իշխան Հեթումյաններին ենթարկել իրեն, քանի որ նրանք անընդհատ ընդիմանում էին: Լևոնին հաջողվում է գրավել Լամբրոնիբերդը: Առևտուրը զարգացնելու համար բարեկարգում է ճանապարհներն ու նավահանգիստները: Առևտրական պայմանագրեր է կնքում Վենետիկի և Ջենովայի հետ: Նա մեծ տեղ էր հատկացնում նաև կրթությանը։

Արաբական խալիֆայությունն թուլանում է: VIII-IX դարերում ժողովրդական ապստամբություններ սկսեցին Հայաստանում: Օրեցօր թուլացող խալիֆայությունը ստիպված զիջումների էր գնում: Հայաստանի անկախության վերականգնման համար ստեղծվեցին նպաստավոր պայմաններ՝ ամրապնդվում էր հայ իշխանների տնտեսությունը, ընդարձակվում էին նրանց տիրույթները։ Սրանով զարգանում էր երկրի տնտեսությունը։

Գյուղատնտեսությունը և արհեստագործությունը զարգանում էին։ Տնտեսապես և ռազմականապես հայ նախարարներն անկախության էին ձգտում՝  նրանք էլ գլխավորեցին հայկական պետականությունը վերականգնելու համաժողովրդական շարժումը:

855թ. երկրի սպարապետ հաստատվեց Աշոտ Բագրատունին: Նա հեռատես քաղաքական գործիչ էր և խելացի գլխավորում էր երկրի անկախության վերականգնման գործընթացը՝ վերակազմեց հայոց բանակը՝ նրա թիվը հասցնելով 40 հազարի, արաբ ամիրաներին թույլ չտվեց միջամտելու Հայաստանի ներքին գործերին, Բագրատունիների ձեռքն անցավ երկրի վարչական, տնտեսական և ռազմական իշխանությունը։ Աշոտ Բագրատունին իր իշխանությանը ենթարկեց Վասպուրականի, Գուգարքի, Սյունիքի, Արցախի հայկական իշխանությունները, ինչպես նաև Հայաստանի հարավի արաբական ամիրայությունները: Դրանով հայկական հողերի մեծ մասը միավորեց մեկ պետության մեջ: Նրա թագավորության օրոք Հայոց թագավորությունն ընդարձակվեց՝ տարածվելով մինչև Կովկասյան լեռնաշղթա:

Սմբատ I–ը (890–914) իր հոր՝ Աշոտ I–ի, նման խելացի քաղաքական գործիչ էր և շարունակում էր ներքին ու արտաքին խաղաքասիրական քաղաքականությունը: Նրա օրոք Հայկական տերության սահմաններն ավելի ընդարձակվեցին՝ թագավորությանը միացրեց Տայք, Տարոն, Աղձնիք, Բարձր Հայք նահանգները, Գուգարքի Ջավախք գավառը, երկիրը տնտեսապես զարգանում էր, ամենուրեք շինարարություն էր:  893թ. բարեկամության և առևտրական նոր պայմանագիր կնքեց Բյուզանդիայի հետ:

961-ին Հայաստանի մայրաքաղաք հռչակված Անին երկրի քաղաքական, մշակութային և հոգևոր կենտրոն էր: Արհեստների և առևտրի զարգացման շնորհիվ քաղաքը հարստանում էր: Կառուցվում էին բազմաթիվ եկեղեցիներ, պալատներ, իջևանատներ, կամուրջներ: Քաղաքն ուներ ընդարձակ շուկա։ Նա ունեցել է քարանձավային թաղեր: Քարանձավներն օգտագործել են նաև որպես զորանոցներ ու զինանոցներ: Անիի քարանձավային բնակարանները թաքստոցներ են ծառայել թշնամիների հարձակումի ժամանակ: Անին` հազար ու մի եկեղեցիների քաղաք էր` 100 000 բնակչով: Անին անվանել են «մեծ», «տիեզերական»: Հիմա քաղաքը փռված է Ախուրյան գետի աջ ափին, բարձր սարհարթի վրա, Թուրքիայի տարածքում: Ախուրյան ծախ ափից պարզ երևում է կիսաքանդ շինություններ՝ տաճարներ, եկեղեցիներ, աշտարակներ, պարիսպների ու բերդերի մնացորդներ, որոնք հայ միջնադարյան ճարտարապետության հոյակապ նմուշներն են: Անին Հայաստանի մայրաքաղաքն է եղել 10-11 դարերում: , իջևանատներ: 

Էջմիածնի եկեղեցական գաղտնի ժողովին 1677թվականինփորձում էին ուղիներ գտնել  Հայաստանը պարսկա-թուրքական տիրապետությունից ազատագրելու համար։  Հայոց կաթողիկոսներն ու հոգևորականները մասնակցել են շարժման գաղափարախոսության մշակմանը և անձամբ գլխավորել քաղաքական բանակցությունները Արևմուտքի երկրների հետ։

Հայաստանի ազատագրության խնդրի շուրջ Էջմիածնի բանակցությունները կաթոլիկ Արևմուտքի հետ վերսկսվել են 17-րդ դարի 2-րդ կեսին:Հակոբ Դ Ջուղայեցի կաթողիկոսը Հռոմ է ուղարկել Նախիջևանի թեմի առաջնորդ Առաքել Վարդապետ Բոպիկ Շոռոթեցուն, որը բանակցություններ է վարել պապական շրջանակների հետ։ Դիմել է նաև Ռուսաց Ալեքսեյ Միխայլովիչ թագավորին ։ Հայկական գրատպության գործը խթանելու նպատակով Արևմտյան Եվրոպա է ուղարկել Վոսկան Վարդապետ Երևանցու, Մատթեոս վարդապետ Վանանդեցուն և այլոց։ Նրանք նաև այդտեղ պետք  խոսեին Հայաստանի ազատագրության խնդրի շուրջ և հող նախապատրաստելու հայ-արևմտաեվրոպական քաղաքական ու կրոնական բանակցությունների համար։

Իսարել Օրին շատ մեծ դեր է ունեցել Հայաստանի ազատագրական պայքարի գործում: Օրին հասկանալով, որ Հայաստանն ազատագրելու անհաջող փորձը կարող է վտանգավոր պայմաններ ստեղծել հայ ժողովրդի համար՝  ձգտել է ապահովել Ռուսաստանի և Հռոմեական սրբազան կայսրության հակաթուրքական կոալիցիան, փորձել հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարը դուրս բերել ազգային պարփակվածությունից։ Այդ նպատակով էլ ջերմ հարաբերություններ է ստեղծել Մոսկվայում Իմերեթի թագավոր Արշիլ II–ի հետ։ Ծրագիրը ռուսական կառավարությանն է ներկայացվել 1701 թվականի հուլիսի 25–ին։ Հոկտեմբերին Պետրոս Մեծը ընդունել և զրուցել է Իսրայել Օրու և Մինաս վարդապետի հետ, իսկ 1702 թվականի մարտին հայ պատվիրակներին պաշտոնապես հայտնվել է, որ ռուսական արքունիքը Հայաստանի ազատագրության խնդրով կզբաղվի միայն Հյուսիսային պատերազմից հետո։ 1703 թվականին Իսրայել Օրու նախաձեռնությամբ կազմվել և ռուսական կառավարությունն է ներկայացվել նաև Հայաստանի քարտեզը

Ստալինը պատասխանատու է բազմաթիվ մարդկանց մահվան համար իր իշխանության

ընթացքում, հատկապես 1930-ականների ընթացքում, երբ տեղի ունեցան զանգվածային մաքրմումներ (Խորհրդային Կուսակցության անդամների և պետական գործիչների հետապնդում), ձերբակալություններ և մահապատժեր։ Նրա կառավարման շրջանում, հատկապես «Մեծ ահաբեկչության» (1936-1938) ժամանակ, սպանվեցին հազարավոր մարդիկ, այդ թվում՝ կառավարության անդամներ, բանակի ղեկավարներ, մտավորականներ և նույնիսկ բարեկամներ:

Մասնավորապես, 1937-1938 թթ. ընթացքում սպանվել են Խորհրդային Միության շատ բարձր պաշտոնյաներ, այդ թվում՝ ներքին գործերի նախարար Նիկոլայ Եժովը և տարբեր մակարդակների կուսակցական գործիչներ։ Ընդհանուր առմամբ, հավանաբար, մեկ միլիոնից ավելի մարդ է զոհվել Ստալինի ռեժիմի հետևանքով՝ այս թվին բաժին են տալիս նաև այն անձինք, ովքեր մահացել են աշխատաշարժերի, ճամբարներում կամ բացահայտ ապօրինի գործողությունների արդյունքում:

Սարդարապատի թանգարանը գտնվում է Հայաստանի Արգամճի գյուղի մոտ, Շիրակամուտ համայնքում, որն ունի մեծ պատմական նշանակություն, քանի որ այն գտնվում է Սարդարապատի ճակատամարտի տեղում, որտեղ 1918 թվականին հայ զինվորները հաղթանակ տարան թուրքական զորքերի դեմ, ինչը կանխեց Օսմանյան կայսրության հարձակումը Հայաստանի վրա:

Սարդարապատի ճակատամարտը, որն իր նշանակությամբ կարևոր դեր է ունեցել Հայաստանի անկախության հարցում, դարձավ խորհրդանիշ՝ հայ ժողովրդի դիմադրության և համախմբման կռվի։ Թանգարանը հիմնադրվել է 1968 թվականին և բացվել է 1978 թվականին, և այն ներկայացնում է նախընթաց և ժամանակակից ժամանակների հայ ժողովրդի պատմական ճանապարհը։

Թանգարանում ներկայացված են տարբեր ցուցադրություններ, որոնք վերաբերում են Սարդարապատի ճակատամարտի պատմությանը, ինչպես նաև հայոց պատմության մի քանի կարևոր շրջափուլերի մասին։ Տեսարժան է նաև թանգարանի բացօթյա տարածքը՝ որտեղ գտնվում են կոթողներ և մոնումենտներ, որոնք commemorացնում են մարտերի զոհերին։

Առաջադրանք
1․ Ե՞րբ և ո՞ր փաստաթղթով է տրվել ցեղասպանության իրավական ձևակերպումը։ Ըստ այդ փաստաթղթի՝ ո՞ր գործողություններն են որակվում որպես ցեղասպանություն։

Ցեղասպանության իրավական ձևակերպումը տրվել է 1948 թվականի դեկտեմբերի 9-ին ընդունված «Ցեղասպանության մեղադրանքների կանխման և պատժման մասին» կոնվենցիայով, որը ընդունվել է ՄԱԿ-ի Գլխավոր ժողովի կողմից։ Կոնվենցիան առաջին անգամ հաստատել է ցեղասպանության իրավական սահմանումը և այն գործողությունները, որոնք պետք է որակվեն որպես ցեղասպանություն։

Ըստ կոնվենցիայի՝ ցեղասպանություն են համարվում հետևյալ գործողությունները, երբ դրանք կատարվում են խմբի մեկ մասը վերացնելու նպատակով՝ անկախ նրանից, արդյոք այդ գործողությունները կատարվում են խաղաղ, թե ռազմական պայմաններում.

Ցեղասպանության կամ ազգային, էթնիկական կամ կրոնական խմբի անդամների սպանությունը.
Խմբի անդամների մարմնական կամ հոգեկան վնասվածքներ հասցնելը.
Խմբի պայմանները, որոնք հանգեցնում են նրա ֆիզիկական վերացմանը, ստեղծել այնպիսի պայմաններ, որոնք խոչընդոտում են նրա ֆիզիկական գոյատևմանը.
Խմբի անդամներին պարտադրել գործողություններ, որոնք ուղղված են երեխաների կամ երիտասարդների ոչնչացմանը կամ ստիպողական կերպով նրանց տարանջատմանը խմբից.
Խմբի երեխաներին արգելված միջոցներով ստիպել՝ փոխել իրենց ազգային կամ կրոնական պատկանելությունը.

2․ Բացի հայերից, ուրիշ ի՞նչ ժողովուրդներ գիտեք, որոնց նկատմամբ երբևէ իրականացվել է ցեղասպանություն։

Ցեղասպանության պատմությունը, ցավոք, լայնորեն ընդգրկում է տարբեր ժողովուրդների և էթնիկ խմբերի դեմ իրականացված արյունալի հարձակումներ։ Հայերից բացի, մի շարք այլ ժողովուրդներ ևս ենթարկվել են ցեղասպանության, որոնց մասին պատմությունները դառն են և մշտապես հիշատակվում են որպես մարդու իրավունքների խախտումների և մարդկության դեմ հանցագործության օրինակներ։ Ահա դրանցից մի քանիսը՝ ըստ պատմական փաստերի.

– Հոլոքոստը (1941–1945) նացիստական Գերմանիայի կողմից իրականացված զանգվածային ցեղասպանություն էր, որի ընթացքում սպանվեց մոտ 6 միլիոն հրեա։ Սա համարվում է 20-րդ դարի ամենազանգվածային և կոպիտ ցեղասպանություններից մեկը։

Արմենացիներ – 1915 թվականին Օսմանյան կայսրությունում տեղի ունեցավ Հայոց ցեղասպանությունը, որի ընթացքում շուրջ 1,5 միլիոն հայեր զոհվեցին բռնի

3․ Ձեր ընտանիքներում, զրուցելով ծնողների, տատիկ-պապիկների հետ, իրականացրե՛ք հետևյալ նախագծային աշխատանքները՝
ա/ Իմ պապերը՝ Առաջին աշխարհամարտի մասնակից
բ/ Իմ նախնիները՝ Հայոց ցեղասպանությունից մազապուրծ փրկվածներ

Այս նախագծերը նվիրված են ձեր ընտանիքի պատմությանը, և դուք պետք է զրուցեք ծնողներից, տատիկ-պապիկներից ու այլ հարազատներից, որպեսզի բացահայտեք պատմական կարևորագույն մանրամասներ։ Ահա, թե ինչպես կարող եք իրականացրել այդ աշխատանքները:

1. «Իմ պապերը՝ Առաջին աշխարհամարտի մասնակից»
Նպատակ. Այս նախագծի միջոցով կարող եք ուսումնասիրել ձեր ընտանիքի անդամների մասնակցությունը Առաջին աշխարհամարտին՝ պարզելով, թե ովքեր են եղել մասնակցողները, ինչպիսի պայմաններում են ծառայել և ինչ պատմություններ են նրանք փոխանցել:

Նախագծի քայլերը:

Աշխատանքային հարցաթերթ. Հարցրեք ձեր ծնողներին, տատիկներին ու պապիկներին՝ թե ովքեր են եղել ընտանեկան անդամները, որոնք մասնակցել են Առաջին աշխարհամարտին:

Առաջադրանք.
1․ Նկարագրե՛ք Հայաստանի առաջին հանրապետության քաղաքական կյանքը։ Համեմատե՛ք ներկայիս Հայաստանի քաղաքական կյանքի հետ։

Հայաստանի առաջին հանրապետությունը գոյություն ուներ 1918-1920 թվականներին՝ Օսմանյան կայսրության փլուզումից հետո, երբ Հայաստանը հայտարարեց իր անկախությունը և փորձեց ստեղծել կայուն պետություն:

Հայաստանի առաջին հանրապետության քաղաքական կյանք
Հայաստանի առաջին հանրապետության քաղաքական կյանքը շատ անկայուն էր, որովհետև այն սկսվեց պատերազմի ու օտար միջամտությունների պայմաններում։ Երկիրը գտնվում էր բազմաթիվ արտաքին սպառնալիքների, ներքին քաղաքական բարդությունների և սոցիալ-տնտեսական դժվարությունների դեմ։

Հայաստանի անկախություն (1918) – Առաջին հանրապետությունը ձևավորվեց 1918 թվականին՝ Հայաստանի Ազգային Խորհրդի կողմից, որն ընդամենը մի քանի ամիս անց ձևավորեց առաջին կառավարությունը։ Այնտեղ հիմնադրվեցին Հայ Ազգային խորհրդի իշխանություններ, իսկ հանրապետության առաջին նախագահը դարձավ Հովհաննես Քաջազնունին։

Արտաքին սպառնալիքներ և պատերազմներ – ՀԱՀ-ն սկսեց գոյություն ունենալ շատ դժվարին պայմաններում՝ Պարսից և Թուրքիայի հետ զինված հակամարտություններով։ Մասնավորապես՝ 1918 թվականի սեպտեմբերին տեղի ունեցավ Սարդարապատի ճակատամարտը, որտեղ հայերը կարողացան հաղթել թուրքերին և պահել իրենց տարածքը։

2․ Համառոտ ներկայացրե՛ք 1920թ․ Մայիսյան ապստամբության պատճառները, նպատակը, գործիչներին և նշանակությունը /բլոգային աշխատանք/.

1920թ․ Մայիսյան ապստամբություն՝ պատմական համառոտ ներկայացում
1920 թվականի մայիսյան ապստամբությունը կարևոր իրադարձություն էր Հայաստանի առաջին հանրապետության պատմության մեջ, որը բացահայտեց ինչպես երկրի ներքին խնդիրները, այնպես էլ այն ժամանակվա միջազգային իրավիճակը։ Սույն ապստամբությունը դարձավ մարտահրավեր թե՛ հայկական հասարակությանը, թե՛ առաջին հանրապետության իշխանությանը։

Պատճառները
Ներքին քաղաքական խնդիրներ
Հայաստանի առաջին հանրապետության ընթացքում քաղաքական իրավիճակը չափազանց անկայուն էր։ Դժվարությունների պատճառները մի քանի բան էին՝ տնտեսական ճգնաժամ, ռազմական պարտություններ, սրացած քաղաքական տարաձայնություններ։ 1919-1920 թվականներին ներքին կոնֆլիկտները ձեռք բերեցին հստակ քաղաքական երանգներ, քանի որ կառավարության կազմավորումը ոչ միայն ուժեղացված ռազմական լարվածության, այլև կուսակցությունների միջև պայքարի արդյունքում էլ դժվարացել էր։