Վազգեն Սարգսյանը (1959–1999) հայազգի ռազմական և քաղաքական գործիչ էր, ով մեծ դեր է խաղացել Հայաստանի անկախության և բանակաշինության գործում։ Նա նաև գրող էր, հասարակական գործիչ և Արցախյան ազատամարտի հերոս։ Ներկայացնում եմ նրա կյանքի և գործունեության մասին մի շարք հետաքրքիր

---

📘 Կրթություն և աշխատանքային գործունեություն

• Վազգեն Սարգսյանը ավարտել է Երևանի ֆիզիկական կուլտուրայի պետական ինստիտուտը կարմիր դիպլոմով։
• 1979–1983 թվականներին աշխատել է Արարատի միջնակարգ դպրոցում՝ որպես ֆիզկուլտուրայի ուսուցիչ։
• 1983–1986 թվականներին եղել է Արարատի ցեմենտի գործարանի կոմերիտական կազմակերպության քարտուղար։

---

✍️ Գրական և հասարակական գործունեություն

• Սարգսյանը եղել է «Գարուն» և «Սովետական գրականություն» ամսագրերի, «Հայաստանի աշխատավորուհի» և «Գրական թերթ» թերթերի աշխատակից։
• 1985 թվականին դարձել է Հայաստանի Գրողների միության անդամ։
• 1987 թվականին «Հացի փորձություն» գրքի համար արժանացել է Հայաստանի Կոմերիտմիության մրցանակի։

---

🪖 Արցախյան ազատամարտ և բանակաշինություն

• 1988 թվականին Վազգեն Սարգսյանը ակտիվ մասնակցություն է ունեցել Արցախյան շարժման մեջ՝ որպես ազատամարտիկ և կազմակերպիչ։
• 1991 թվականին նշանակվել է Հայաստանի Հանրապետության պաշտպանության նախարար։
• 1993 թվականին հիմնադրել է «Երկրապահ Կամավորականների Միությունը»՝ ընտրվելով դրա նախագահ։
• 1995–1999 թվականներին կրկին գլխավորել է ՀՀ պաշտպանության նախարարությունը։

---

🏛️ Պաշտոններ և քաղաքականություն

• 1999 թվականի հունիսի 11-ից մինչև հոկտեմբերի 27-ը եղել է Հայաստանի Հանրապետության վարչապետ։
• 1998 թվականին արժանացել է Արցախի հերոսի կոչման։
• 1999 թվականի դեկտեմբերի 27-ին հետմահու շնորհվել է Հայաստանի ազգային հերոսի կոչում։

---

🏊‍♂️ Սևանի լողը

• 1997 թվականի օգոստոսի 14-ին Վազգեն Սարգսյանը լողալով անցել է Սևանի մի ծայրից մյուսը՝ 7 կմ տարածությունը հաղթահարելով 4 ժամ 50 րոպեում։
• Այս քայլը նա կատարել է ի պատասխան Ադրբեջանի նախկին նախագահ Աբուլֆազ Էլչիբեյի հայտարարությանը, որ մի օր Սևանում իր ոտքերը լվանալու է։

---

🏛️ Հուշարձաններ և հիշատակ

• Վազգեն Սարգսյանի անունը կրում են բազմաթիվ վայրեր՝ այդ թվում՝ Երևանում գտնվող Հանրապետական մարզադաշտը, որը նախկինում կոչվում էր «Դինամո»։
• Նրա անունով են կոչվում նաև փողոցներ, զբոսայգիներ և դպրոցներ Հայաստանում և Արցախում։
• 2001 թվականին բացվել է Վազգեն Սարգսյանի տուն-թանգարանը նրա ծննդավայրում՝ Արարատում։ en.wikipedia.org

9-րդ դարի երկրորդ կեսին Հայաստանի անկախության վերականգնման համար կային նպաստավոր պայմաններ։ Արաբական խալիֆայությունը թուլացել էր, իսկ Բյուզանդիան ամեն կերպ խրախուսում էր Հայաստանի առանձնանալու քայլերը։ Անկախության վերականգնման հարցում համաձայն էին հայկական բոլոր խավերը։ 869 թ. հայոց կաթողիկոս Զաքարիա Ձագեցու նախաձեռնությամբ հրավիրվեց հայ իշխանների ժողով, որտեղ որոշվեց Աշոտ Բագրատունուն հռչակել արքա և այդ նպատակով դիմել խալիֆայությանը։ Սակայն չստացվեց։ 876 թ. բյուզանդական կայսր Վասիլ 1-նը, որը ծագումով հայ Արշակունիների տոհմից էր պատվիրակություն է ուղարկում Աշոտ Բագրատունու մոտ՝ որպես թագակիր ասպետի և թագ խնդրում նրանից։ Դրանով Բագրատունիների հեղինակության բարձրացմանում էր։ Աշոտ Բագրատունին բացահայտում է արաբ ոստիկանի ծրագրած դավադրությունն ու նրան ձիու փոխարեն ջորի են նստեցնում և վտարում Հայաստանից, իսկ Խալիֆայությունը ամեն կերպ ցանկանում է թաքցնել իր մեղավորությունը։ 885 թ. Խալիֆը ստիպված թագ է ուղարկում Աշոտ Բագրատունուն և նրան ճանաչում հայոց թագավոր։ Աշոտին թագ և արքայական ընծաներ է ուղարկում նաև կայսր Վասիլ 1- ինը։ 885 թ. Բագարանում մեծ հանդիսավորությամբ կաթողիկոս Գևորգ Գառնեցու կողմից Աշոտ Բագրատունին օծվում է հայոց թագավոր Աշոտ 1-ին անունով (885-890թթ.)։ Աշոտ 1-նը մինչև թագավոր օծվելը եղել է թագավորի ու ղեկավարի դերում, քանի որ ինքն էր հարկերը հավաքում, պետությունով զբաղվում։ Իրականում նա թագավոր է եղել 5 տարի, սակայն դե ֆակտո 35 տարի է ղեկավարել՝ թագավորական տարիներն նույնպես հաշված

Հայ արվեստի գործիչներից շատերն ունեն մեծ նշանակություն, և նրանց անունները տարբեր ոլորտներում հայտնի են։ Ահա մի քանիսը՝ ըստ տարբեր արվեստների ոլորտների։

1. Հովհաննես Shiraz – Խորհրդային և հայկական պոեզիայի հայտնի ներկայացուցիչներից մեկը։
2. Արարատյան Վարդգես – Հայ գեղանկարիչ, դասական հայկական գեղանկարչության ներկայացուցիչ։
3. Տիգրան Մանասյան – Հայ երաժիշտ, դիրիժոր, կոմպոզիտոր։
4. Աշոտ Գևորգյան – Հայ գեղանկարիչ, որն անդրադարձել է ավանդական հայկական թեմաներին։
5. Սերգեյ Փարաջանով – Հայ կինոռեժիսոր, ով հայտնի է իր «Սայաթ-Նովա» և «Անհայտ անցյալ» ֆիլմերով։
6. Սիլվա Համբարձումյան – Հայ դերասանուհի, կինոյի և թատրոնի հայտնի ներկայացուցիչ։

Հայ արվեստի գործիչները մեծ ազդեցություն են թողել համաշխարհային մշակույթի վրա՝ ստեղծելով բացառիկ գեղանկարչություն, երաժշտություն, գրականություն, թատրոն և կինո։ Ահա մի քանի նշանավոր հայ արվեստագետներ՝ տարբեր ոլորտներից․

Գեղանկարչություն

• Մարտիրոս Սարյան (1880–1972) – Հայկական մոդեռնիստական գեղանկարչության հիմնադիրներից մեկը, որի վառ գույներն ու ազգային մոտիվները դարձել են հայկական արվեստի խորհրդանիշ։
• Հակոբ Հովնաթանյան (1806–1881) – Հայկական դասական դիմանկարչության վարպետ, որին անվանում էին «Կովկասի Ռաֆայել»։

Գրականություն

• Հովհաննես Թումանյան (1869–1923) – Հայկական գրականության ամենահայտնի դասականներից մեկը, որը գրել է պոեմներ, հեքիաթներ, պատմվածքներ։
• Ավետիք Իսահակյան (1875–1957) – Նրբագեղ և խորիմաստ քնարերգության հեղինակ, որը թողել է մեծ ժառանգություն։

Երաժշտություն

• Կոմիտաս (1869–1935) – Հայկական դասական երաժշտության հիմնադիրը, որը հավաքել և մշակել է հայկական ժողովրդական երգեր։
• Արամ Խաչատրյան (1903–1978) – Աշխարհահռչակ կոմպոզիտոր, որի «Սուսերով պարը» միջազգային ճանաչում ունի։

Թատրոն և Կինո

• Վահրամ Փափազյան (1888–1968) – Հայ մեծ դերասան, որը մեծ ճանաչում է վայելել միջազգային բեմերում։
• Սերգեյ Փարաջանով (1924–1990) – Խորհրդային կինոյի լեգենդար ռեժիսոր, որի «Նռան գույնը» համարվում է արվեստի գլուխգործոց։

Մարտիրոս Սարյանը մեծանուն հայ նկարիչ էր, ով ծնվել է 1880 թ․ Նոր Նախիջևանում (Ռուսաստան)։ Նա սովորել է Մոսկվայի Գեղարվեստի ուսումնարանում և իր ստեղծագործությամբ մեծ ներդրում է ունեցել հայկական ազգային գեղանկարչության զարգացման գործում։

Նրա աշխատանքները աչքի են ընկնում վառ գույներով և արևոտ տրամադրությամբ, որոնք արտացոլում են հայկական բնաշխարհի գեղեցկությունը։ Սարյանը նաև երկար տարիներ ղեկավարել է Հայաստանի ազգային պատկերասրահը։

Հայտնի նկարներ

• «Իմ տունը»,
• «Հայաստան» (պատկերաշար),
• «Արարատը»,
• «Երազ»։

---

ԱՐԱՄ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ (1903–1978)

Արամ Խաչատրյանը 20-րդ դարի ամենանշանավոր կոմպոզիտորներից է, ով ծնվել է 1903 թ․ Թբիլիսիում։ Նա սովորել է Մոսկվայի կոնսերվատորիայում և ստեղծել է աշխարհահռչակ սիմֆոնիաներ, բալետներ ու կինոերաժշտություն։

Խաչատրյանը միջազգային ճանաչում ձեռք բերեց հատկապես իր բալետներով, որոնցից ամենահայտնին «Գայանե»-ն է, որի «Սուսերով պարը» դարձել է համաշխարհային երաժշտության խորհրդանիշ։

Հայտնի ստեղծագործություններ

• «Սուսերով պարը»,
• «Գայանե» բալետ,
• «Սպարտակ» բալետ,
• Դաշնամուրի կոնցերտ։

---

ՍԵՐԳԵՅ ՓԱՐԱՋԱՆՈՎ (1924–1990)

Սերգեյ Փարաջանովը 20-րդ դարի կինոյի մեծագույն ռեժիսորներից է։ Նա ծնվել է 1924 թ․ Թբիլիսիում և սկզբում աշխատել որպես դասական ռեժիսոր, սակայն հետագայում գտել է իր յուրօրինակ կինոլեզուն։

Փարաջանովի գլուխգործոցը «Նռան գույնը» (1969) ֆիլմն է, որը հայ գրող Սայաթ-Նովայի կյանքի մասին է։ Ֆիլմը աչքի է ընկնում սիմվոլիզմով, գեղագիտական բացառիկությամբ և նորարարական ռեժիսուրայով։ Խորհրդային իշխանությունները ճնշել են նրան՝ նրան բանտարկելով մի քանի անգամ, սակայն նրա արվեստն ապացուցել է իր հավերժական արժեքը։

Հայտնի ֆիլմեր

• «Նռան գույնը» (1969),
• «Մոռացված նախնիների ստվերները» (1965),
• «Լեգենդ Սուրամի բերդի մասին» (1984)։

Մեսրոպ Մաշտոցը ծնվել է 361թ. Տարոն գավառի Հացեկաց գյուղում։ Կրթությունը ստացել է Տարոնում, որից հետո գնում է Վաղարշապատ և Խոսրով զինվորական ծառայության։ Մաշտոցը հիանալի գիտեր մայրենի լեզուն, հունարեն, ասորերեն։ Մաշտոցը գնում է Գողթան գավառը և զբաղվում քրիստոնեական քարոզչությամբ։ Նա մտածում է Աստվածաշնչի հայերեն գրավոր թարգմանության մասին։ Մեսրոպ Մաշտոցը Գողթան գավառից վերադառնում է Վաղարշապատ ու հայոց կաթողիկոս Սահակ Պարթևին պատմում է հայ գրեր ունենալու իր մտադրության մասին, քաթողիկոսը հավանում է այդ միտքը։ Եկեղեցական ժողովում որոշվում է «հայ ազգի համար նշանագրեր գտնել»։ Վռամ Շապուհ արքան հասկանում է, որ սա պետության համար կարևոր գործ է ու աջակցում է Մեսրոպ Մաշտոցին և Սահակ Պարթևին։ Վռամ Շապուհի կարգադրությամբ Մաշտոցը նշանագրեր ստեղծելու նպատակով մի խումբ աշակերտների հետ մեկնում է Եդեսիա։ Եդեսիայում Մաշտոցը 405թ. ստեղծում է Հայոց Այբուբենը։ Հայերեն թարգմանված ու գրված առաջին նախադասությունն Աստվածաշնչից էր . «Ճանաչել զիմաստութիւուն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ»։ Վերադարձող Մեսրոպ Մաշտոցին Երասխի ափին դիմավորում են Վռամ Շապուհ արքան, Սահակ Պարթևը, կաթողիկոսը, նախարարները, ժողովրդի բազմությունը և ուղեկցում են մայրաքաղաք։

5-րդ դարում ստեղծվեց և մեծ վերելք ապրեց հայ պատմագրությունը։ Հայ դասական պատմագրության սյունը Մովսես Խորենացու «Հայոց Պատմությունն է» , որը հայ ժողովրդի պատմությունը հնագույն ժամանակներից մինչև 440թ: Մովսես Խորենացին իր դարաշրջանի հայ պատմիչներից առաջինն էր, ով ամբողչական շարադրեց հայոց պատմությունը։ Կորյուն վարդապետը գրել է «Վարք Մաշտոցի» երկը, որը նվիրել է իր ուսուցչի ՝ Մեսրոպ Մաշտոցի կյանքին և գործունեությանը։ Ագաթանգեղոսի «Հայոց Պատմությունը» նվիրված է Ս.Գրիգորի և Տրդատ Մեծ թագավորի կյանքին ու գործունեությանը: Փավստոս Բյուզանդի «Հայոց Պատմությունը» ընդգրկում է Հայոց աշխարհի 4-րդ դարի սկզբից մինչև 385-387թթ ընդգրկող պատմությունը։ 5-րդ դարի կեսերից հայ ժողովրդի մղած ազատագրական պայքարը նկարագրված է Եղիշեի «Վարդանի և Հայոց պատերազմի» մասին ու Ղազար Փարպեցու «Հայոց Պատմություն» երկերում։ Եղիշեի երկը նվիրված է Վարդան Մամիկոնյանի գլխավորած հզոր ապստամբությունը, իսկ Ղազար Փարպեցին մանրամասն ներկայացրել է Վահան Մամիկոնյանի գլխավորած ապստամբությունը։ 6-րդ դարում մինչև 661թ. իրադարձությունները նկարագրված են Սեբեոսի «Պատմությունում»։ Հեղինակը հատուկ ուշադրություն է դարձրել հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարին և հայոց ամբողջական ու անկախ պետության վերականգման ուղղված հայ գործիչների ջանքերին։ Մովսես Կաղականտվացին իր «Աղվանից աշխարհի պատմությունում» գրել է Հայոց Արևելից կողմանց ՝ Արցախ և Ուտիք աշխարհների մասին։ 8-րդ դարի պատմիչ Ղևոնդը իր «Պատմություն» երկում նկարագրել է հայ ժողովրդի ծանր վիճակը և հերոսական պայքարն արաբական տիրապետության դեմ։

9-րդ դարի երկրորդ կեսին Հայաստանի անկախության վերականգնման համար կային նպաստավոր պայմաններ։ Արաբական խալիֆայությունը թուլացել էր, իսկ Բյուզանդիան ամեն կերպ խրախուսում էր Հայաստանի առանձնանալու քայլերը։ Անկախության վերականգնման հարցում համաձայն էին հայկական բոլոր խավերը։ 869 թ. հայոց կաթողիկոս Զաքարիա Ձագեցու նախաձեռնությամբ հրավիրվեց հայ իշխանների ժողով, որտեղ որոշվեց Աշոտ Բագրատունուն հռչակել արքա և այդ նպատակով դիմել խալիֆայությանը։ Սակայն չստացվեց։ 876 թ. բյուզանդական կայսր Վասիլ 1-նը, որը ծագումով հայ Արշակունիների տոհմից էր պատվիրակություն է ուղարկում Աշոտ Բագրատունու մոտ՝ որպես թագակիր ասպետի և թագ խնդրում նրանից։ Դրանով Բագրատունիների հեղինակության բարձրացմանում էր։ Աշոտ Բագրատունին բացահայտում է արաբ ոստիկանի ծրագրած դավադրությունն ու նրան ձիու փոխարեն ջորի են նստեցնում և վտարում Հայաստանից, իսկ Խալիֆայությունը ամեն կերպ ցանկանում է թաքցնել իր մեղավորությունը։ 885 թ. Խալիֆը ստիպված թագ է ուղարկում Աշոտ Բագրատունուն և նրան ճանաչում հայոց թագավոր։ Աշոտին թագ և արքայական ընծաներ է ուղարկում նաև կայսր Վասիլ 1- ինը։ 885 թ. Բագարանում մեծ հանդիսավորությամբ կաթողիկոս Գևորգ Գառնեցու կողմից Աշոտ Բագրատունին օծվում է հայոց թագավոր Աշոտ 1-ին անունով (885-890թթ.)։ Աշոտ 1-նը մինչև թագավոր օծվելը եղել է թագավորի ու ղեկավարի դերում, քանի որ ինքն էր հարկերը հավաքում, պետությունով զբաղվում։ Իրականում նա թագավոր է եղել 5 տարի, սակայն դե ֆակտո 35 տարի է ղեկավարել՝ թագավորական տարիներն նույնպես հաշված։