Բջջի օրգանոյիդները բջջում առկա կառուցվածքային և ֆունկցիոնալ բաղադրիչներ են, որոնք կատարում են հատուկ կենսաբանական գործառույթներ: Դրանք ունեն տարբեր չափեր և ձևեր, և յուրաքանչյուր օրգանոյիդ պատասխանատու է բջջի որոշակի գործառույթի համար: Բջջի օրգանոյիդները կարող են լինել հետևյալը.

Նուկլեուս (միջուկ) – Այն բջջի գլխավոր օրգանոյիդն է, որը պարունակում է գենետիկական նյութ՝ DNA, և վերահսկում է բջջի գործունեությունը:

Միտոխոնդրիա – Բջջի էներգիայի արտադրամասերն են, որոնք պատասխանատու են ATP-ի (էներգիայի միավոր) սինթեզի համար:

Ռիբոսոմներ – Դրանք պրոտեինների սինթեզի համար անհրաժեշտ կառուցվածքային միավորներ են: Ռիբոսոմները գտնվում են ինչպես ցիտոպլազմայում, այնպես էլ էնդոպլազմիկ ցանցում:

Լիզոսոմներ – Դրանք պարունակում են մարսող նյութեր և բջջի մաքրման գործառույթ են կատարում՝ քայքայելով ավելորդ կամ վնասված բջջային բաղադրիչները:

Էնդոպլազմիկ ցանց – Այն երկու տեսակի է՝ բարդ (մարդու օրգանիզմում սինթեզվող սպիտակուցների համար) և անվերջ (հաշվի առնելով ճարպերի և ածխաջրերի նյութափոխանակությունը):

Գոլջիի համալիր – Բջջի տարրեր, որոնք պատասխանատու են սպիտակուցների մշակման և տեղափոխման համար:

Պարենխիմաներ (պարագոյներ) – Այդ օրգանոյիդներն ու բջիջները թույլ են տալիս բջջի կառուցվածքին համապատասխանել միջավայրում տեղի ունեցող փոփոխություններին:

Կենտրոնատերուններ – Բջջի մասնիկներ են, որոնք մասնակցում են բջջի բաժանմանը

Կորիզավոր օրգանիզմների բջիջները նույնպես արտաքինից ծածկված են թաղանթով, որի տակ ցիտոպլազման է։ Ի տարբերություն նախակորիզավորների՝ կորիզավոր բջիջների ցիտոպլազմայում են գտնվում կորիզը և բազմաթիվ օրգանոիդներ՝ էնդոպլազմային ցանցը, Գոլջիի համալիրը, միտոքոնդրիումները և այլն։

Կորիզավոր բջիջներում կորիզը ցիտոպլազմայից սահմանազատված է կորիզաթաղանթով։ Կորիզում են բջջի գենետիկական տեղեկատվություն կրող կառուցվածքները՝ քրոմոսոմները։

Բջջում յուրաքանչյուր օրգանոիդ կատարում է որոշակի գործառույթ, վերջիններս էլ ամբողջությամբ պայմանավորում են բջջի կենսագործունեությունը։ Բջիջների ձևերը բազմազան են, ինչը պայմանավորված է նրանց ֆունկցիայով։

Էուկարիոտիկ բջիջը ունի բարդ մոլեկուլային կառուցվածք[2]։ Այստեղ տարբերակված են բջջի բաղադրամասերը՝ բջջաթաղանթը, ցիտոպլազման և բջջակորիզը։ Ի տարբերություն Պրոկարիոտիկ բջիջների, այս տեսակի բարդ բջիջներում կան նաև էնդոպլազմային ցանց, Գոլջիի ապարատ, միտոքոնդրիումներ և այլ օրգանոիդներ։ Կենդանական էուկարիոտիկ բջիջներում չկան պլաստիդներ, որոնք նկատվում են կենդանական բջիջների մոտ։

Էուկարիոտիկ բջիջների մյուս տարբերակիչ հատկությունը նրանց ամուր բջջապատը և խոշոր վակուոլների առկայությունն է։ Բարձրակարգ բույսերի բջիջներում բացակայում է բջջակենտրոնը կամ բջջային կենտրոնը։ Սնկերի և բակտերիաների բջջապատը կազմված է ճարպանման խիտին նյութից։ Բջջում պլաստիդները

Բջջի բաժանումը՝ միթոզ, մի գործընթաց է, որի ընթացքում բջիջը բաժանվում է երկու նույնական դուստր բջիջների՝ պահպանելով նույն քանակությամբ քրոմոսոմներ, ինչպիսին եղել է նախնական բջջում:

Միթոզի գործընթացը բաղկացած է մի քանի փուլերից.

1. Պրոֆազա՝ քրոմոսոմները կարճանում են և խտանում, տեսանելի դառնում են միկրոսկոպով, և բջջի միջուկը սկսում է քայքայվել:


2. Մետաֆազա՝ քրոմոսոմները դառնում են բջջի կենտրոնում՝ ձևավորելով մետաֆազային թափը:


3. Անաֆազա՝ քրոմատիդները (բաժանվող քրոմոսոմների մասերը) շարժվում են դեպի հակառակ բևեռներ:


4. Տելոֆազա՝ նոր միջուկները ձևավորվում են, քրոմոսոմները դարձյալ երկարում են և աղքատանում, իսկ բջջի նյութը սկսում է բաժանվել:


5. Ցիտոկինեզ՝ բջիջը վերջնականապես բաժանվում է երկու հավասար մասերի:



Քրոմոսոմի կառուցվածքը

Քրոմոսոմները բջիջներում երկգույնային կառուցվածքներ են, որոնք պարունակում են գենետիկական տեղեկատվություն՝ ԴՆԹ (դեօքսիռիբոնուկլեինաթթու) տեսքով:
Քրոմոսոմի կառուցվածքը ներառում է՝

Ցենտրոնոմերա՝ բևեռական մասում գտնվող հատվածը, որը օգնում է քրոմոսոմին բաժանվել միթոզի ընթացքում:

Խիստ ամուր հյուսվածքներ՝ համակցված ԴՆԹ և սպիտակուցներ, որոնք պահպանում են քրոմոսոմի կառուցվածքը:

Քրոմատիդներ՝ քրոմոսոմի երկու նույնական մասերը, որոնք կապված են կենտրոնոմերայով:

Քնի կաթվածը (կամ՝ քնի կաթվածահարություն) մի երևույթ է, որը տեղի է ունենում քնի ժամանակ՝ հիմնականում արթնանալիս կամ քնելիս: Այս վիճակում մարդը լիովին գիտակից է, բայց չի կարող շարժվել կամ խոսել։ Քնի կաթվածը հաճախ ուղեկցվում է վախի, խեղդվելու զգացումով և երբեմն նաև տեսողական կամ լսողական հալյուցինացիաներով, որոնք կարող են շատ իրական թվալ։

Քնի կաթվածը կապված է REM (արագ աչքերի շարժման) քնի փուլի հետ, որի ընթացքում մեր մկանները լինում են պարալիզացված վիճակում, որպեսզի երազներ տեսնելիս չշարժվենք։ Երբեմն պատահում է, որ մեր գիտակցությունը արթնանում է, բայց մարմինը դեռ մնում է կաթվածահար վիճակում։ Սա կարող է տևել մի քանի վայրկյանից մինչև մի քանի րոպե, ինչը հաճախ շատ սարսափելի է լինում։

Քնի կաթվածի առաջացման հնարավոր պատճառներից են քնի ռեժիմի խանգարումները, սթրեսը, քնի պակասը և անբավարար հանգիստը։ Այդ երևույթը վտանգավոր չէ առողջության համար, սակայն եթե հաճախ է կրկնվում, խորհուրդ է տրվում կարգավորել քնի ռեժիմը, նվազեցնել սթրեսը և անհրաժեշտության դեպքում դիմել մասնագետի։

1. նկարագրել սպիտակուցների կառուցվածքը և ֆունկցիաները:

Սպիտակուցները գործում են որպես էնզիմներ, որոնք արագացնում են կենսաքիմիական ռեակցիաները։
(կառուցվածքային):

Դրանք կազմում են բջջային կառուցվածքները, օրինակ, կոլագենը՝ մաշկի և ոսկորների կառուցվածքային սպիտակուց։
Տրանսպորտային:

Սպիտակուցները պատասխանատու են նյութերի փոխադրության համար, օրինակ, հեմոգլոբինը՝ արյան մեջ թթվածնի տեղափոխման համար։
Ռեակցիոն:

Կապվում են հորմոնների, ինչպես նաև իմունային պատասխաններին մասնակցող իմունոգլոբուլինների ձևավորման հետ։
Զարգացման և աճի կարգավորում:

Մաշկի, մկանների և այլ բջիջների աճն ու զարգացման գործընթացները կարգավորվում են սպիտակուցների միջոցով։
Այս բոլոր հատկությունները ցույց են տալիս, որ սպիտակուցները կենսաբանական գործընթացների մեջ անփոխարինելի դեր են խաղում և կենսական նշանակություն ունեն կենդանի օրգանիզմների համար։

2.նկարագրել բջջի բաղադրությունը՝ օրգանական և անօրգանական նյութեր, նշել օրինակներով

Բջջի կազմի մոտ 70-90% -ը կազմում է ջուրը, որն անհրաժեշտ է քիմիական ռեակցիաների համար, ինչպես նաև բջջային կառուցվածքների կայունության և նյութափոխանակության համար։
Հանքային աղեր:

Ինչպիսիք են կալցիումը (Ca), երկաթը (Fe), նատրիումը (Na), պոտասը (K), և ֆոսֆորը (P)։ Այս բաղադրիչները կարևոր են բջջային գործընթացներում, ինչպես նաև էլեկտրոլիտային հավասարակշռության պահպանման համար։
Օրգանական նյութեր
Սպիտակուցներ:

Կազմված են ամինաթթուներից և կարևոր են բջջի կառուցվածքի, ֆունկցիայի և նյութափոխանակության համար (օրինակ՝ էլիրմենտային սպիտակուցներ, հորմոններ)։
Կарбոհիդրատներ:

Գլյուկոզ, ֆրուկտոզ, ցելյուլոզ և ստարխ։ Դրանք էներգիայի հիմնական աղբյուրներն են և ծառայում են նաև բջջի կառուցվածքային բաղադրիչների համար։
Լիպիդներ:

Նավթային նյութեր, ինչպիսիք են ճարպերը և ֆոսֆոլիպիդները, որոնք կազմում են բջջային պատերը և էներգիայի պահեստներ են։
Նուկլեինաթթուներ:

DNA և RNA, որոնք կրում են ժառանգական տեղեկատվություն և կարևոր են բջջային գործունեության կարգավորման համար։

3. նկարագրել հիդրոֆիլ և հիդրոֆաբ նյութերը, բերել օրինակներ:

Սպիտակուցներ:

Սպիտակուցներն ունեն հիդրոֆիլ խմբեր, որոնք հնարավորություն են տալիս նրանց լուծվել ջրում (օրինակ՝ ալբումին)։
Կարբոհիդրատներ:

Գլյուկոզը և ֆրուկտոզը, որոնք հեշտությամբ լուծվում են ջրում։
Ամինաթթուներ:

Ենք և այլ ամինաթթուներ, որոնք պարունակում են հիդրոֆիլ խմբեր։
Հիդրոֆոբ նյութեր
Հիդրոֆոբ նյութերը չեն լուծվում ջրում և հակված են ջրի մոլեկուլներից հեռանալուն: Այս նյութերը սովորաբար չունեն հիդրոֆիլ խմբեր և հիմնականում բաղկացած են ածխածնային շղթաներից:

Օրինակներ:

Լիպիդներ:

Ճարպեր և յուղեր, որոնք չեն լուծվում ջրում (օրինակ՝ օլեինը և ստերինը)։
Պոլիեկտիլեն:

Սինթետիկ նյութ, որը օգտագործվում է փաթեթավորման նյութերում և չի լուծվում ջրում։
Հիդրոֆոբ սպիտակուցներ:

Որոշ սպիտակուցներ, որոնք իրենց կառուցվածքում ունեն մեծ քանակությամբ հիդրոֆոբ ամինաթթուներ (օրինակ՝ կազեին)։
Բնորոշություններ
Հիդրոֆիլ նյութեր ջրի հետ կապվելու ունակությամբ ապահովում են, որ դրանք հեշտությամբ ներգրավվում են բջջային գործընթացներում, ինչպես նաև կարող են ձևավորել հիդրատացիոն շերտեր:

Հիդրոֆոբ նյութեր կարևոր են էներգիայի պահեստման և բջջային պատերի կառուցման գործընթացներում, քանի որ դրանք կազմում են ֆոսֆոլիպիդների երկաշերտերը բջջային պատերում։

Էուկարիոտ

կամ Էուկարիոտ են կոչվում բոլոր օրգանիզմները, որոնց բջիջներն ունեն բջջակորիզ և ներքին թաղանթ (մեմբրան)։ Կորիզավոր են՝ բույսերը, կենդանիները, սնկերը։ Նրանց հատկանիշներն են.

• Ժառանգական նյութը քրոմոսոմներում է, որոնք էլ գտնվում են կորիզում։
• Ոչ բոլոր գեներն են ակտիվ։
• Էուկարոտ բջիջներում կա մեկ կամ մի քանի կորիզ, որը ցիտոպլազմայից սահմանապատված է կորիզաթաղանթով։ Այն կազմված է երկու շերտից, որոնց միջև եղած տարածությունը լցված է հեղուկով։ Կորիզաթաղանթի վրա կան ծակոտիներ։
• Ունեն հետևյալ օրգանոիդները՝ 2 թաղանթ ունեցող ` միտոքոնդրումներ, քլորոպլաստներ, 1 թաղանթ ունեցող` էնդոպլազմայի ցանց, գոլջի ապարատ, լիզոսոմ։ Թաղանթ չունենեցող՝ ռիբոսոմներ, բջջային կենտրոն։
• Բաժանվում են կորիզակիսումով։

Կորիզավորների կառուցվածք

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կորիզավոր օրգանիզմների բջիջները նույնպես արտաքինից ծածկված են թաղանթով, որի տակ ցիտոպլազման է։ Ի տարբերություն նախակորիզավորների՝ կորիզավոր բջիջների ցիտոպլազմայում են գտնվում կորիզը և բազմաթիվ օրգանոիդներ՝ էնդոպլազմային ցանցը, Գոլջիի համալիրը, միտոքոնդրիումները և այլն։

Կորիզավոր բջիջներում կորիզը ցիտոպլազմայից սահմանազատված է կորիզաթաղանթով։ Կորիզում են բջջի գենետիկական տեղեկատվություն կրող կառուցվածքներն են՝ քրոմոսոմները։

Բջջում յուրաքանչյուր օրգանոիդ կատարում է որոշակի գործառույթ, վերջիններս էլ ամբողջությամբ պայմանավորում են բջջի կենսագործունեությունը։ Բջիջների ձևերը բազմազան են, ինչը պայմանավորված է նրանց ֆունկցիայով։

Էուկարիոտիկ բջիջը ունի բարդ մոլեկուլային կառուցվածք^[2]։ Այստեղ տարբերակված են բջջի բաղադրամասերը՝ բջջաթաղանթը, ցիտոպլազման և բջջակորիզը։ Ի տարբերություն Պրոկարիոտիկ բջիջների, այս տեսակի բարդ բջիջներում կան նաև էնդոպլազմային ցանց, Գոլջիի ապարատ, միտոքոնդրիումներ և այլ օրգանոիդներ։ Կենդանական էուկարիոտիկ բջիջներում չկան պլաստիդներ, որոնք նկատվում են կենդանական բջիջների մոտ։

Էուկարիոտիկ բջիջների մյուս տարբերակիչ հատկությունը նրանց ամուր բջջապատը և խոշոր վակուոլների առկայությունն է։ Բարձրակարգ բույսերի բջիջներում բացակայում է բջջակենտրոնը կամ բջջային կենտրոնը։ Սնկերի և բակտերիաների բջջապատը կազմված է ճարպանման խիտին նյութից։ Բջջում պլաստիդները բացակայում են։

Նախակաորիզավոր

Նախակորիզավորները հանդիսանում են կյանքի կազմավորման բջջային մակարդակի առաջին ներկայացուցիչներ: Նրանք երկրագունդը գրաված առաջին օրգանիզմներն են: Նախակորիզավորները տարբերվում են մյուս օրգանիզմներից և շատ բազմազան են: Այդ պատճառով նախակորիզավորներն ունեն դասակարգման սեփական աստիճանակարգը կենդանի օրգանիզմների կայսրությունում:

Նախակորիզավորներն ունեն հետևյալ կարգաբանական դիրքը կենդանի օրգանիզմների բազմազանության մեջ. 

Նախակորիզավոր օրգանիզմների կառուցվածքի և կենսագործունեության հետ հարմար է ծանոթանալ բակտերիաների օրինակով:

Բակտերիաները հանդիսանում են երկրագնդի հնագույն բնակիչները, որոնք ձևավորվել են մոտ 3,5 միլիարդ տարի առաջ: Բակտերիա հունարեն նշանակում է ձողիկ — «բակտերիոն»: Բակտերիաները միաբջիջ, անզեն աչքով անտեսանելի պարզագույն օրգանիզմներ են:

Բակտերիաների կառուցվածքը համարժեք է բջջի կառուցվածքին, սակայն ունի որոշակի առանձնահատկություններ:

Բակտերիալ բջիջը բաղկացած է ցիտոպլազմայից, որի մեջ գտնվում են.

• բջջի կենսագործունեության համար անհրաժեշտ օրգանոիդը` ռիբոսոմները,
• տարատեսակ պիտանի օրգանական մոլեկուլներ` ներառուկներ, օրինակ` սպիտակուցներ,
• նյութափոխանակության արգասիքներ,
• ժառանգական նյութ: