1.Խմելու ջուր

Ինչու 1-ին տեղում․
Մարդկության աճը մեծացնում է մաքուր ջրի սպառումը:

2.Սննդի (անդի) պակաս

Ինչու․
Աշխարհում մարդկանց թիվը աճում է, բայց մշակվող հողերը չեն ավելանում։ Պակասում է հողը, ջուրը, և սննդի արտադրությունը հասցնում պահանջարկին։

3. Օդի աղտոտում

Ինչու․
Շատ արդյունաբերություն և մեքենաներ՝ CO₂, փոշի, թունավոր գազեր։ Վտանգում է առողջությունը, առաջացնում հիվանդություններ։

4.. Տարածության պակաս / Գերբնակվածություն

Ինչու․
Մարդիկ կուտակվում են քաղաքներում, առաջանում է բնակարանի, պակաս և մարդիկ կառուցում են

5..Էներգիայի և բնական ռեսուրսների սպառում

Ավել մարդիկ -ավել արտադրություն — ավել էներգիա ու հումք։

6. Բնական աղետների ուժեղացում

Շատ բնակչություն նշանակում է շատ արդյունաբերություն, մեքենաներ, էլեկտրաէներգիա։

7. Օվկիանոսների աղտոտում

Ինչու․
Աճող բնակչությունը ստեղծում է միլիոնավոր տոննա պլաստիկ ու քիմիկատներ, որոնք հասնում են օվկիանոսներ։

8. Հողերի կորուստ և անապատացում

Ինչու․
Գերբնակվածության պատճառով հողերը օգտագործվում են քաղաքների, ճանապարհների, գործարանների համար։

9. Կենսաբազմազանության կորուստ

Ինչու․
Անտառահատում, որս, մսի պակաս

11. Ընդհանուր տաքացում   Կլիմայի փոփոխություն

(Դա իրականում կապ ունի օդի աղտոտման ու ռեսուրսների սպառման հետ, բայց ուզում էի առանձնացնել)

Ջերմային էլեկտրակայանը աշխատում է վառելիքի (ածուխ, գազ կամ նավթ) այրման միջոցով։ Այրման արդյունքում ստացվող ջերմությամբ ջուրը վերածվում է գոլորշու, որը պտտեցնում է տուրբինը և արտադրում էլեկտրաէներգիա։ Այս կայանները էժան են կառուցման մեջ, բայց վնասում են միջավայրը՝ արտանետելով ածխաթթու գազ և այլ վնասակար նյութեր։

Ատոմային էլեկտրակայանը էլեկտրաէներգիա է արտադրում ատոմների ճեղքման միջոցով։ Ուրանի կամ պլուտոնիումի միջուկների բաժանումից առաջացած ջերմությունը նույնպես փոխում է ջուրը գոլորշու, որն աշխատեցնում է տուրբինները։ Այս կայանները շատ արդյունավետ են և արտանետումներ գրեթե չունեն, սակայն ունեն ռադիոակտիվ վտանգ և պահանջում են խիստ անվտանգություն։

Ջրային էլեկտրակայանը օգտագործում է ջրի ուժը։ Գետի հոսքը կամ ջրվեժից ընկնող ջուրը պտտեցնում է տուրբինները՝ առանց վառելիքի այրման։ Այն բնապահպանական մաքուր կայան է, բայց կախված է ջրի քանակից և կարող է փոխել գետերի բնական հոսքը։

ՏՈՊ 10 ԱՏՈՄԱՅԻՆ ԲԱԽՈՒՄՆԵՐ

1. ԼԱՐԺ (LHC – Large Hadron Collider, Շվեյցարիա, CERN)
   • Ամենամեծ և ամենահզոր բախիչը աշխարհում։
   • Բախում է պրոտոններ և իոններ մոտ լույսի արագությամբ։
   • 2012-ին այստեղ հայտնաբերվեց Հիգսի բոզոնը՝ «Աստծո մասնիկը»։
2. Tevatron (ԱՄՆ, Fermilab)
   • Պրոտոնների և հակապրոտոնների բախիչ՝ մինչև 1 տրիլիոն էլեկտրոնվոլտ։
   • 1995-ին հայտնաբերվեց top quark մասնիկը։
3. Relativistic Heavy Ion Collider (RHIC, ԱՄՆ)
   • Սուրմանյութային (heavy ion) բախումներ՝ ոսկու ատոմներով։
   • Ստեղծվում է «կվարկ-գլյուոնային պլազմա»՝ նյութի այն վիճակը, որը գոյություն ուներ Մեծ պայթյունից հետո։
4. SLAC Linear Collider (ԱՄՆ)
   • Առաջին գծային բախիչներից մեկը։
   • Օգտագործվել է էլեկտրոն–պոզիտրոն բախումների համար։
5. LEP (Large Electron-Positron Collider, CERN)
   • Նախորդեց LHC-ին։
   • Հիմնականում ուսումնասիրեց Z և W բոզոնները։
6. SPS Collider (Super Proton Synchrotron, CERN)
   • Այստեղ 1980-ականներին հայտնաբերվեցին W և Z բոզոնները, որոնք հաստատեցին էլեկտրոնային թույլ փոխազդեցության տեսությունը։
7. Brookhaven AGS (Alternating Gradient Synchrotron, ԱՄՆ)
   • 1960-ականներին այստեղ հայտնաբերվեց մի քանի կարևոր մասնիկ, այդ թվում՝ նեյտրինոյի նոր տեսակներ։
8. GSI Helmholtz Centre (Գերմանիա)
   • Ծանր իոնների արագացուցիչ՝ բախումներ մետաղների միջուկների միջև։
   • Այստեղ են ստեղծվել մի շարք նոր քիմիական տարրեր (օրինակ՝ Darmstadtium, Hassium և այլն)։
9. J-PARC (Ճապոնիա)
   • Ճապոնական մեծ բախիչ՝ նեյտրինոների ուսումնասիրության համար։
   • Օգնում է հասկանալ նեյտրինոների տատանումները։
10. FAIR (Facility for Antiproton and Ion Research, Գերմանիա)

• Նոր սերնդի հզոր բախիչ (շինարարության փուլում)։
• Կծառայի անտիպրոտոնների և ծանր իոնների բախումների համար՝ ուսումնասիրելով նյութի ծայրահեղ վիճակները

Ատոմային էներգիան (կամ միջուկային էներգիան) այն էներգիան է, որը ստացվում է ատոմի միջուկում տեղի ունեցող փոփոխությունների ժամանակ։ Այս էներգիան կարող է առաջանալ երկու հիմնական եղանակով՝ ատոմի միջուկի ճեղքումից կամ միաձուլումից։

Ահա ավելի մանրամասն․

🔹 1. Ատոմի միջուկի ճեղքում (ֆիսիա)

Այս գործընթացում ծանր տարրերի՝ օրինակ ուրանիումի (U-235) կամ պլուտոնիումի (Pu-239) միջուկը բաժանվում է երկու ավելի թեթև միջուկների։ Այդ պահին ազատվում է հսկայական քանակությամբ ջերմություն և էներգիա։
Այս էներգիան է օգտագործվում ատոմային էլեկտրակայաններում, որտեղ ջերմությունը փոխարկվում է էլեկտրականության։

Օրինակ.

Ուրանիումի մեկ գրամի ճեղքումից ստացվող էներգիան գրեթե հավասար է մի քանի տոննա ածխի այրումից ստացվող էներգիային։

🔹 2. Ատոմների միաձուլում (ֆյուզիա)

Սա այն գործընթացն է, երբ երկու թեթև միջուկ միավորվում է՝ առաջացնելով ավելի ծանր միջուկ և ազատելով հսկայական էներգիա։
Այս գործընթացն է տեղի ունենում Արևի և աստղերի ներսում՝ հիմնականում ջրածնի իզոտոպների միաձուլմամբ։
Մարդկությունը փորձում է ֆյուզիան կիրառել էներգիայի աղբյուրի տեսքով, բայց այն դեռ փորձնական փուլում է։

🔹 3. Առավելություններ

• Չի արտանետում մեծ քանակությամբ ածխաթթու գազ (բացառությամբ վառելիքի պատրաստման փուլերի)։
• Մի փոքր քանակությամբ վառելիքից կարելի է ստանալ հսկայական էներգիա։
• Ապահովում է կայուն և անընդհատ էներգիա (ոչ կախված եղանակից, ինչպես արևային կամ քամու էներգիան)։

🔹 4. Թերություններ

• Միջուկային վթարների վտանգ (օր.՝ Չեռնոբիլ, Ֆուկուշիմա)։
• Ռադիոակտիվ թափոնների պահպանումը դժվար և վտանգավոր գործընթաց է։
• Միջուկային էներգիան կարող է նաև օգտագործվել ռազմական նպատակներով՝ ատոմային զենքերի արտադրության համար։

🔹 5. Օգտագործման ոլորտներ

• Էլեկտրաէներգիայի արտադրություն
• Բժշկություն (ռադիոիզոտոպներով բուժումներ և ախտորոշում)
• Տիեզերական հետազոտություններ (միջուկային շարժիչներ)
• Գիտական հետազոտություններ