Ուսուցիչը

1920 թվականի մայիսից մինչև նոյեմբեր Եղիշե Չարենցն աշխատել է որբանոցում՝ որպես հայոց լեզվի և թվաբանության ուսուցիչ։

Չարենցը ուսուցչի պաշտոնից զատ՝ փորձում էր ուրախությամբ լցնել որբերի առօրյան։

Նա մի օր էլ առաջարկում է որբանոցի երեխաների գնալ «Ֆրանսիա» ռեստորան՝ ճաշելու։ Որբանոցի կառավարիչը տեղյակ չէր նրա պլաններից, և երբ նրան ասում են, թե պետք է թույլտվություն վերցնել, պատասխանում է․ «Դատարկ բան է, դուք գնում եք դաստիարակի հետ։ Ես ռոճիկ եմ ստացել, տրամադրությունս լավ է, ուզում եմ ուրախանալ, իսկ մենակ անհնար է։ Ուզում եմ իմանալ նաև, թե որբերը կարո՞ղ են ուրախանալ և ինչպես են ուրախանում»։

2․ Ընկերը

Հենց որբանոցում է Չարենցը ծանոթանում հայ գրականության ականավոր գործիչներից շատերի հետ։ Նրանց թվում էր Գուրգեն Մահարին։ Մահարին դառնում է գրողի գրական ընկերը, տառապանքների ականատեսն ու աջակիցը։ Մինչև կյանքի վերջ նրանց ընկերությունը պահպանվեց, թեև Մահարին գտնվում էր աքսորում։

3․ Հավիտենական սերը

Որբանոցը բեկումնային շրջան էր Չարենցի համար։ Որբանոցում էր աշխատում նաև Չարենցի հավիտենական սերը` Արփենիկ Չարենցը։

Հայտնի փաստ է, որ Եղիշե Չարենցի անձնական կյանքը եղել է շատ բուռն և լի բազմաթիվ սիրային արկածներով: Սակայն Արփենիկը մնաց նրա հավերժական սերը, որին չկարողացան խամրեցնել ո՛չ ժամանակը, և ո՛չ էլ այլ կանայք։

1926թ․-ի դեկտեմբերի վերջին կտրուկ վատանում է Չարենցի կնոջ՝ Արփենիկի առողջական վիճակը: Նրա մոտ հղիության հետ կապված բարդություններ են ի հայտ գալիս, և 1927-ի հունվարի 1-ին Արփենիկը մահանում է: Հոգեկան ծանրագույն վիճակում էր գտնվում Չարենցը: Արդեն գերեզմանի մոտ նա դիմադրել է, չի թողել, որ դագաղը գերեզմանափոս իջեցնեն, ստիպել է բացել կափարիչը և կրկին ու կրկին հպվել Արփենիկի դեմքին։

Վկայություններ կան նաև, որ Արփենիկի դագաղում, ապակյա տարայի մեջ Չարենցը թողնում է ինչ-որ ձեռագրեր՝ հավանաբար նվիրված Արփենիկին։

Թաղումից հետո հաջորդ օրն իսկ Չարենցը տան բակում՝ խարույկի մեջ, այրել է հանգուցյալ կնոջ բոլոր զգեստները։

Չարենցը Արփենիկի թաղման արարողությունից առաջ հանել էր տվել կնոջ գիպսե դիմակն ու ձեռքի կրկնօրինակը։ Դրանք միշտ նրա հետ են եղել, ներշնչել են նրան, իսկ մյուսներին՝ վախեցրել։

Հայրիկը շատ հոգատար էր տասը երեխաներից ամեն մեկի հանդեպ: Երբ մեկը հիվանդանում էր` մոտենում էր գրկում, գուրգուրում, տաքությունն իմանում, հետո հարցնում. «Սիրուն ջան, ի՞նչ ես ուզում որ բերեմ…»: Երբ ասում էինք` ոչինչ, բացականչում էր. «Պա´հ, էդ ինչ դժվար բան ուզեցիր. ես ոչինչը ո՞րտեղից գտնեմ…»:
Գնում էր և վերադարձին հետը բերում էր նարինջ, Գանձակի խաղող կամ խնձոր: Սովորաբար դա ձմեռն էր լինում, երբ հիվանդանում էինք անգինայով: Իսկ առհասարակ, քիչ էինք հիվանդանում:
***
Մարդու զարգացման գործում ընթերցանությանը, ինքնակրթությանը, զրույցին, անձնական շփումներին ավելի մեծ տեղ էր տալիս, քան դպրոցին:  Հաճախ էր ասում. «Մեր տունը ձեզ համալսարան»: Եվ իրոք, մեր տունը մի համալսարան էր հայրիկի ճոխ գրադարանով, նշանավոր հյուրերով, իմաստուն զրույցներով, ժամանակի իրականության հետ ունեցած լայն շփումներով: Շատ էր ուզում, որ երեխաները դառնան նուրբ և ազնիվ ճաշակի տեր մարդիկ:
Ասում էր.-Ամենից շատ ինձ մարդու անճաշակ լինելն է բարկացնում: Ամենագլխավորը կյանքում` ճաշակն է: Ճաշակը կյանքի բույրն է:

1.Արեգ Թումանյանի «գողությունը»

Արեգ Թումանյանի «գողությունը» թերևս մի առավել հետաքրքիր ստեղծագործություն է, որի մեջ արտացոլվում է սուր սոցիալական քննադատություն։ Այս ստեղծագործությունը մի պատմություն է ներկայացնում, որտեղ պարզվում է, թե ինչպես մի մարդ փորձում է գտնել արդարություն իր կյանքում, երբ գողություն է տեղի ունենում։ Գրքում խոսվում է բարոյականության, արժեքների և անձի խղճի մասին, երբ մի մասնավոր գործողություն ազդեցություն է ունենում անձի և հասարակության վրա։

2. Ավետիք Իսահակյանի անհանգստությունը

Ավետիք Իսահակյանի «Անհանգստությունը» ստեղծագործությունը վերաբերում է նրա հոգևոր ներաշխարհի և մարդու էության, նրա ներքին անհանգստությունների մասին։ Իսահակյանը հաճախ իր ստեղծագործություններում անդրադառնում է կյանքի անորոշությանը, մղումներին և անհանգստություններին, որոնք մարդը հաղթահարում է կամ փորձում հասկանալ։

«Անհանգստությունը» առանձնանում է իր խորությամբ, որտեղ հեղինակը քննարկում է մարդու էությունը, նրա ներսում տիրող անպայմանության, վախերի և կյանքի անորոշության զգացողությունները։ Գրքում զգացվում է բնության և մարդու հարաբերությունների քննումը՝ ինչքան էլ անհանգստությունն ու իրողությունները ազդեն մարդուն, նրա հոգևոր աշխարհի վրա։

3. Թումանյանի սրտի տեղաշարժը

Թումանյանի «Սրտի տեղաշարժը» ստեղծագործությունը ստեղծվել է որպես ներշնչված մի շարք մտածումների ու ինքնաքննության արդյունք։ Պատմվածքում Թումանյանը փորձում է պատկերել սրտի ու հոգու վիճակը, երբ մարդը փորձում է իր ներսում գտնել հարմոնիա ու հավասարակշռություն՝ կյանքի բարդությունների և խառնաշփոթության մեջ։

Այս ստեղծագործությունը նույնպես անդրադառնում է այն թեմաներին, ինչպիսիք են մարդու խորին, անձնական աշխարհը, ներքին խառնաշփոթը, սրտի ու մտքերի «տեղաշարժը», որը հաճախ բացատրվում է որպես հուզական անկայունություն կամ հոգեկան խառնաշփոթ։

Թումանյանը այստեղ չնայած ներքին պայքարի պատկերներին, մշտապես մնում է այնպիսի մի հեղինակ, ով գտնում է բաներ, որոնք գուցե թե հուշում են կյանքի մեծ արժեքները՝ նույնիսկ հակասական, բարդ պահերին։

4. Ի կատար ածված կամքը

«Ի կատար ածված կամքը» թումանյանական ստեղծագործություն է, որը կենտրոնացած է մարդու կամքի ու նրա կատարած գործողությունների միջև կապի վրա։ Պատմվածքում Թումանյանը ներկայացնում է այնպիսի կերպարներ, որոնք կռվում են իրենց ներսում՝ ստուգելու, թե ինչպիսի ազդեցություն ունեն նրանց որոշումները ու գործողությունները՝ կապված իրենց կամքի ուժի հետ։

«Ի կատար ածված կամքը» շատ հստակ հարցադրում է անում մարդու ընտրությունների, դրանց հետևանքների և այդ ընտրությունների խաչմերուկներում խեղճացող հոգու մասին։ Թումանյանն այստեղ ցանկանում է ցույց տալ, որ երբ մարդն իրականացնում է իր կամքը՝ առանց նախապես մտածելու կամ գիտակցելու դրա հետևանքները, երբեմն այդ գործողությունները կարող են բերել անհանգստության, վրդովմունքների կամ նույնիսկ ցավի։

Թումանյանը փորձում է նաև անդրադառնալ մարդկային անկեղծության և էթիկական հարցերին՝ բերելով այն մտավարժությունը, թե ինչպես մարդը պետք է իր կամքը «համակարգի» և հասկանա, թե որն է իսկապես ճիշտ կամ դրական որոշումը։

1. Անձնանունների բառարանից դուրս գրիր քո, քո մտերիմների, ծանոթների անունները՝ իրենց բացատրություններով: Անունների նշանակությունը:
2. Արաքսյա – Սա, ինչպես նախորդ պատասխանիս նշեցի, ծագում է Արաքս գետի անվանհետ։ Արաքսը համարվում է Հայաստանի ամենահայտնի գետերից մեկը, և անունը խորհրդանշում է բնական գեղեցկություն ու ուժ։
   Հրայր – Այս անունը տարածված է հայկական հին ավանդույթներում։ Այն ծագում է հունարենից՝ «հրայր» (հայկական տարբերակ), որը նշանակում է «հայրենասեր», «զինվոր»։ Հրայր անունը նաև կապվում է պատմական հայ հերոսների հետ։
   Հայկ – Հայկը հայ ժողովրդի լեգենդար հիմնադիրը և մեծ հերոսներից է։ Հայկ անունը խորհրդանշում է ուժ, հերոսություն, հայրենասիրություն։ Հայկը նաև հզոր հաղթանակների ու անկախության խորհրդանիշ է։
   Անի – Այս անունը հայերենից է՝ «սիրելի», «պատահական», «հաճելի»։ Այն համարվում է բավականին ռոմանտիկ ու մեղմ անուն։ Անի՝ որպես քաղաք, մեծ պատմություն ունի, որը կապված է հայկական միջնադարյան մշակույթի ու արվեստի հետ։
   Արտավազդ – Պատմական անուն է, որը կապված է Արարատյան թագավորության հայտնի թագավորների հետ։ Արտավազդ անունը նշանակում է «Արտավազդի որդի» և ունի թագավորական ու պատմական նշանակություն։
   Կարինե – Կարինե անունը հայերենում կարող է նշանակել «նուրբ», «հարմար» կամ «սիրելի»։ Այն շատ տարածված է եղել հայկական ընտանիքներում։ Կարինե նաև ունի պատմական գործիչներ, որոնց հետ կապված է եղել այս անունը։
3. Վահան Տերյանի «Մթնշաղի անուրջներ» ժողովածուից գտի՛ր և դո՛ւրս գրիր խոսքի պատկերավորման միջոցները՝ մակդիր, համեմատություն, անձնավորում, փոխաբերություն (10-15 օրինակ)
4. միաձուլվում են՝ արտահայտելով մի անկայուն իրավիճակ՝ մարդուն բնորոշ զգացողությունների մեջ։
   2. Համեմատություն
   «Հավը՝ ոսկի համեմատ» — Նա պատկերացնում է հավի պոչը որպես ոսկի՝ ընդգծելով ոսկու գեղեցկությունն ու արժեքը։
   «Նրա աչքերը նման են երկնքի»՝ այստեղ պոետը համեմատում է սիրելիի աչքերը երկնքի գեղեցկության հետ։
   3. Անձնավորում
   «Կապույտ լուռ երկինքը կարոտում է» – Երկինքը, ինչպես մարդ, կարոտում է ինչ-որ բան, ցույց տալով նրա զգացմունքները։
   «Ճոճվում են մութը՝ նման մի տխուր երգի» – Այստեղ մութը ստանում է մարդկային հատկություն՝ երգելու ունակություն, ու ստանում է տխուր էմոցիաներ։
   4. Փոխաբերություն
   «Հերոսների հոգիներն ընկնում են իբրև ոսկե կաթիլներ» — Փոխաբերություն է, որտեղ հերոսների հոգիներն այլևս չեն հանդիսանում իրական բաներ, բայց ստանում են ծածկած իմաստ՝ համեմատելով դրանք ոսկու հետ։
   «Լույսի կամուրջ»՝ Լույսը այստեղ չի ընկալվում որպես առարկա, այլ՝ որպես կամուրջ, ու դա փոխակերպում է լույսի մասին ներկայացումը դեպի ավելի գեղարվեստական, պատկերավոր։
   5. Համեմատություն
   «Նրա սիրտը՝ դեղին պտուղ, չի կպնում» – Այս համեմատությունը արտահայտում է սրտի խոցելիությունը, համեմատելով այն դեղին պտղի հետ, որն այնքան փխրուն ու անպաշտպան է։
   «Իր ճանապարհը չի դադարում՝ ինչպես գետի լաստանավը» – Այս համեմատությունը ցույց է տալիս նրա ուղու շարունակականությունը և անկասելիությունը։
   6. Անձնավորում
   «Գիշերը թափառում է ծոցում» – Գիշեր շոշափվում է մարդկանց հետ կապված, գործում է որպես մի հատկություն, որը ինքնուրույն շարժվում է։

1. Ընդգծե՛ք գործողություն նշանակող 3 բառ. ա. տնտես, բանտես, վերահաս, պսպղաս, խաղող, քաղող բ. զրկես, կրկես, հապալաս, ծլվլաս, նշաձող, աղանձող գ. տոկանք, տականք, զգանք, լոգանք, կորանք, փշրանք;

2. Ընդգծե՛ք 3 բայ.

ա. արևագալ, թնդալ, ծխալ, գդալ, սխալ, կանխազգալ

բ. բղավել, ցախավել, հապավել, ծամթել, բազմեն, բազեն

ե. ցեղային, տեղային, գնային, տնային, խորհեմ, խոհեմ

թ. անձավ,

անցավ, տարավ, հարավ, հարկավ, ընկավ;

ժ. տրոհեր, ալեհեր, եթեր, կթեր, քնաբեր, խաբխբեր ;

3. Ընդգծե՛ք ժխտական 3 բայաձև.

ա. չախկալ, չողբալ, չաման, չաղան, չանչել, չանցնել

բ. չարադեմ, չաղոթեմ, չորացա, չուրացա, չարակամ, չկամ

գ. չմաշկել, չմշկել, չրխկաց, չթխկաց, չկարդալ, չքանալ

4.Գրի՛րտրվածհոմանիշներիցմեկը: 1901 թվականից (տրվում, շնորհվում, բաշխվում, պարգևվում) են Նոբելյան ամենամյա մրցանակները` ըստ շվեդացի ինժեներ, (հարուստ, մեծահարուստ, մեծատուն) գործարանատեր Ալֆրեդ Նոբելի կտակի: Նա մոտ յոթանասուն միլիոն շվեդական կրոն էր (թողել, կտակել), որի տոկոսներն սւմեն տարի (բաժանվում, բաշխվում, տրվում) են ֆիզիկայի, քիմիայի, բժշկության կամ ֆիզիոլոգիայի (բնագավառներում, ասպարեզներում, ճյուղերում, ոլորտներում) խոշոր (հայտնագործություններ, գյուտեր) (անող, կատարող) գիտնականներին (ամենախոշոր, ամենակարևոր, ակնառու) գրական ստեղծագործության հեղինակին և նրան, ով տարվա (մեջ, ընթացքում) ամենաշատ ներդրումն է ունեցել ազգերի (միասնության, համախմբման), ստրկության (վերացման, ոչնչացման) կամ եղած բանակների (պակասեցման, կրճատման) ու խաղաղությունը (պահպանելու, պաշտպանելու) գործում:

5.Տեքստումկետերիփոխարենհամապատասխանաբարտեդադրի՛րտրվածհականիշները:
Ամուր — առաձգական, հիշել — մոռանալ, խոշոր — փոքր, արտասովոր — սովորական, լուրջ — թեթևամիտ, ոչ միայն – այլ նաև, տարիքով — երեխա, բռնել — նետել:

Մարդի կ …հիշու են … հայտնագործությունների, աշխարհի մասին պատկերացումները փոխող ճանապարհորդությունների մասին, դրանք փոխանցում են սերունդից սերունդ և երբեմն մոռանու… են … թվացող սովորական բաների մասին: Գիտե՞ք, օրինակ, որ Կոլումբոսը…ոչ միայն Ամերիկան է հայտնագործել,…այլ նայեվ …ռետինե գնդակը: Երբ իսպանացիները ցամաք ելան Հաիթիում, տեսան, որ կղզու բնակիչներն սովորական… մի գործով են զբաղված: Նրանք … ու կենտրոնացած իրար էին …նետում ու…բռնում ինչ-որ շագանակագույն գնդեր: Իսկ այդ գնդերը, կենդանի … արարածների նման ցատկոտում էին քարե  սալիկի վրա: Հաիթցիների գնդակախաղը հիմա հազիվ թե զարմացնի մեզ: Թերևս միայն հարցնենք, թե … մարդիկ ինչո՞ւ էին … զբաղմունքով տարվել: Իսկ Կոլումբոսի խիզախ նավաստիները շշմած էին մնացել: Չէ՞ որ նրանք երբեք չէին տեսել… կլոր առարկա, որն … սալարկին դիպչելով ետ է թռչու մ:

6. Դուրս գրել բոլոր դերբայները, խմբավորել

«Մի անգամ իմ բարեկամ մի որսորդ մեր հանդի անտառուտ սարերից մի եղնիկ էր նվեր բերել երեխաներիս համար»: — Այսպես է սկսում ընկերս աշնանային մի երեկո, երբ նստած միասին նրա պատշգամբում, հիացած նայում էինք հեքիաթական վերջալույսով վառվռուն սարերին, որոնց վրա մակաղած հոտերի նման մեղմորեն հանգչում էին ոսկեգեղմ անտառները:- «Այդ մի մատաղ ու խարտյաշ եղնիկ էր, խորունկ, սև ու ջինջ աչքերով, որ ծածկվում էին երկայն, նուրբ թարթիչների տակ:- Կամաց-կամաց մեր վրա սովորեց նա. էլ չէր փախչում, չէր վախենում մեզնից. մանավանդ շա՜տ մտերմացել էր երեխաներիս հետ. նրանց հետ միասին վազվզում էր պարտեզում, նրանց հետ ճաշում էր, նրանց հետ քնում:- Մի բան ինձ շատ էր զարմացնում: Եղնիկը թեև այնպես ընտելացել էր մեզ, սովորել էր մեր տանն ու դռանը, բայց մեկ-մեկ մեզնից թաքուն բարձրանում էր այս պատշգամբը և ուշագրավ, լռիկ նայում էր հեռու` անտառներով փաթաթված սարերին. ականջները լարած խորասույզ լսում էր անտառների խուլ ու անդուլ շառաչը, որ երբեմն ուժեղանում էր, երբեմն բարականում` նայելով հովերի թափին: Նայում էր նա այնպե՜ս անթարթ և այնպե՜ս ինքնամոռաց, որ երբ պատահում էր բարձրանում էի պատշգամբը, ինձ բավական միջոց չէր նկատում և երբ հանկարծ ուշքի էր գալիս` նետի պես ծլկվում էր մոտիցս…

7.Դո´ւրս գրիր այն բայերը, որոնք կարող են կրավորական դառնալ, և դարձրո´ւ:

Վազել, երգել, ցրել, կոտրել, դնել, թռչել, թրջել, գալ, գնալ, հեռանալ, հեռացնել, հնարել, ներել, լուսանալ, մթնել, մթնեցնել, բարձրանալ, թխել, մրմռալ, մաքրել, դողալ, վախենալ, սրբել, կարել, հավաքել, սրսռալ, հաչալ, սիրել, մլավել, ծիծաղել, խոսել, հուզել, վիճել: