Հայոց լեզու 9

Երկրորդ տարին է արդեն, ինչ նա շաբաթը երեք անգամ հաճախում է մարզումների:

.Այս նախադասության մեջ երկրորդ բառը ցույց է տալիս թվային կարգ, իսկ երեք բառը՝ քանակ: Դրանք թվականներ են:
Կան թվային իմաստ արտահայտող այլ խոսքի մասեր ևս, ինչպես՝ տասնյակ, եռակի, հազարավոր, շատ, այդքան, քանի, հինգանոց, եռակողմ: Սակայն սրանք թվականներ չեն: Մեր նախադասության մեջ գործածված թվականները կարող են գրվել նաև թվերով՝  2-րդ, 3, իսկ վերը նշված բառերը թվերով արտահայտվել չեն կարող:

.Առարկաների թիվ կամ թվային կարգ ցույց տվող բառերը կոչվում են թվականներ:
Թվականները լինում են երկու տեսակի` քանակական և դասական:

Թվականների գործածությունը գոյականաբար
Թվականները նախադասության մեջ սովորաբար լինում են գոյականական անդամի լրացում, սակայն հաճախ ածականների նման կարող են գործածվել գոյականաբար: Այդ դեպքում թվականը հանդես է գալիս գոյականին բնորոշ պաշտոններով, քանի որ իր մեջ պարունակում է այն գոյականի իմաստը, որը նախադասության մեջ չի նշվում կամ չի կրկնվում, բայց իմաստով հասկացվում է: Նման կիրառության մեջ թվականը կարող է գոյականի նման հոդ ստանալ և հոլովվել:

Օրինակ
Իմ մարզիկները լավ են պատրաստվել. երեքից էլ գոհ եմ: Քսանյոթերորդը մեր բնակարանն է:

Թվականների գրությունը
Բարդ և բարդածանցավոր թվականներն իրենց կազմությամբ կցական կամ հարադիր բարդություններ են:

Կցական բարդություններ են այն բոլոր թվականները, որոնք կազմված են տասնավորից ու միավորից՝  11 -ից մինչև 99-ը:  Այս թվականների բաղադրիչները գրվում են միասին:

Հարադիր բարդություններ են 100-ից բարձր բոլոր թվականները, 100,1000 և ավելի բարձր թիվ ցույց տվող թվականների բաղադրիչները գրվում են առանձին՝ չորս հազար, հարյուր քսանվեց:

Դասական թվականները կազմվում են բացարձակ թվականներին ավելացնելով  -րորդ  կամ —երորդ  վերջածանցները. երկու, երեք, չորս թվականներին ավելացվում է -րորդ,  ինչպես՝ երկրորդ, երրորդ, չորրորդ, բոլոր մյուս թվականներին` — երորդ ածանցը, ինչպես՝ հինգերորդ, վեցերորդ, քսաներորդ, երեքհարյուրերորդ և այլն:

Դասական թվականները կազմվում են՝  2,3,4   բացարձակ թվականներին ավելացնելով -րորդ, մնացածներին՝  —երորդ  վերջածանցները:

Երեսուն թվականը գրվում է ր-ով, քառասուն-ը՝ ռ-ով: 9-ը միշտ գրվում է երեք տառով՝  ինն  կամ ինը: 80-ի ճիշտ ձևն է՝ ութսուն:

Տասը թվականի ը հոդը բառակազմության մեջ փոխվում է ն-ի՝ տասնչորս:

Թվականները կարող են արտահայտվել հայերեն այբուբենի տառերով` նրանց թվական արժեքի համապատասխան` Ա (1 կամ 1-ին), Բ (2 կամ 2-րդ), ժ (10 կամ 10-րդ), ԺԴ (14 կամ14-րդ), Ճ (100 կամ100-րդ) Ռ (1000 կամ1000-րդ)  և այլն:

Գործնական աշխատանք
1.Բերված բառերից ո՞րը թվական չէ:

մեկ չորրորդ զույգ քսաներորդ

«Մեկ չորրորդ» արտահայտությունը ցույց է տալիս մասնիկը, բայց չի վերաբերում կոնկրետ թվի:
«Զույգ» բառը բացատրում է երկու միավորի միասնությունը, բայց չի արտահայտում կոնկրետ թիվ:

2. Բերված բառերից ո՞րն է թվական:

յոթական եռակի ոչ մի

3. Բերված տառակապակցություններից յուրաքանչյուրի դիմաց գրի՛ր թվային արժեքը (բառերով): 

1.  ՔՅԿէ — 

2.  ԾԸ — 

4.Հետևյալ թվերը արտահայտի՛ր տառակապակցությամբ՝ ըստ տառերի թվային արժեքի: Գրի՛ր մեծատառերով:

1. 1769-

2. 48-

3. 207-

1769
1-ին տառը՝ Ր (178)
7-րդ տառը՝ Թ (19)
6-րդ տառը՝ Ո (19)
9-րդ տառը՝ Ի (10)

1769-ը ստանում ենք՝ ՐԹՈԻ:

48
4-րդ տառը՝ Դ (4)
8-րդ տառը՝ Չ (12)

48-ը ստանում ենք՝ ԴՉ:

207
2-րդ տառը՝ Բ (2)

5.Հետևյալ թվականներից ո՞րն է սխալ գրված:

հարյուրմեկ, իններորդ, միլիոն, տասնհինգ

5.Հետևյալ նախադասությունից դո՛ւրս գրիր այն թվականը, որը գործածված է գոյականաբար: 

Այդ գիտնականը վարժ խոսում էր երեսունինը լեզվով, մասնակի տիրապետում տասնմեկին:

Երեսունինը» թիվը գործածվում է որպես ներքին թիվ (հետևյալ գոյացում).

6.Տվյալ նախադասություններից յուրաքանչյուրից դո՛ւրս գրիր գոյականաբար գործածված թվականները, որոշի՛ր դրանց առումը: Առում չունենալու դեպքում վանդակում գրի՛ր՝ չունի:

1. Առաջին հարկի բարձրությունը հասնում էր երեսուն մետրի, երկրորդ հարկի բարձրությունը՝ քսանի:

2. Այդ գիտնականը մասնակի տիրապետում էր տասնմեկ լեզվի, վարժ խոսում էր երեսունիննով:

Թվականը՝ 1. 

, առումը՝ դասական

, առումը՝ քանակական

1. Առաջին նախադասությունից գոյականաբար գործածված թիվը «երեսուն» է (երեսուն մետրի բարձրություն), քանի որ այն նշում է մետրի քանակը։

Առումը՝ «առում ունի», քանի որ դա կշռադատման կամ չափման միավոր է։

2. Երկրորդ նախադասությունից գոյականաբար գործածված թիվը «տասնմեկ» է (տասնմեկ լեզվի), քանի որ այն վերաբերում է լեզուների քանակին։

Առումը՝ «առում ունի», քանի որ դա ընդգծում է լեզուների քանակը։

3. Երրորդ նախադասությունից գոյականաբար գործածված թիվը «երեսունինը» է (երեսունիննով լեզվով խոսելը), քանի որ այն վերաբերում է լեզուներին, որոնք գիտնականը տիրապետում է։

7.Տրված նախադասություններից յուրաքանչյուրից դո՛ւրս գրիր գոյականաբար գործածված թվականները, որոշի՛ր դրանց հոլովը: 

1. Սյուները քսանչորսն են. դրանց բարձրությունը երեսուն մետր է:

2. Սենյակներից երրորդում չորս պահարան կար:

Թվականը՝ 1. 

, հոլովը՝ 2.  

, հոլովը՝

1. Առաջին նախադասություն՝
   • Գոյականաբար գործածված թիվը՝ «քսանչորս» (սյուների քանակը):
   • Հոլովը՝ նշական (ռեգիստրային), քանի որ այն պետք է հոլովվի որպես «քսանչորս», չի ենթարկվում հոլովների փոփոխության։
   • Երրորդ նախադասություն:
     • Գոյականաբար գործածված թիվը՝ «երրորդ» (սենյակի համար):
     • Հոլովը՝ բառահյուսական հոլով (երրորդ՝ ի՛նքը, հավաստված ըստ լեզվի)

8.Տրված թվականները գրի՛ր բառերով:

19 

108

19 — տասնինը
108 — հարյուր ութ

9. Դո՛ւրս գրել տեքստում եղած թվականները, որոշե՛լ գրության
ձևը (արաբական թվանշաններով, այբուբենի տառերով և այլն)։ Թվականները
գրել բառերով և նշե՛լ տեսակները։ Դո՛ւրս գրել նաև թվականներով
կազմված բառերը (գոյական, ածական)։

Զվարթնոց. Վաղարշապատի Ս. Գրիգոր. վաղ միջնադարի հայկական ճարտարապետության
հուշարձան Արարատյան դաշտում՝ Էջմիածնից 3 կմ հարավ։
Ըստ հայ պատմիչների վկայության և պահպանված հունարեն արձանագրության՝
կառուցել է Ներսես Գ Իշխանցի (Շինող) հայոց կաթողիկոսը, և նրա գահակալության
տարիներից էլ՝ 641-661, արտածվում է Զվարթնոցի կառուցման ժամանակը։
Ըստ Մովսես Կաղանկատվացու՝ Զվարթնոցը օծվել է 652-ին։ Թ. Թորամանյանի
կարծիքով շինարարությունը սկսվել է 643-ին և հիմնականում ավարտվել 652-ին։
Զվարթնոցը կանգուն է եղել մինչև X դ. վերջը. ավերման պատճառի մասին մեզ
հայտնի պատմական աղբյուրները լռում են։ Ըստ պեղված նյութերի՝ նախքան
Զվարթնոցը այստեղ եղել են հնագույն և IV-V դդ. կառույցներ։ Տեղանքի ցածրիկ,
շրջանաձև բլրակը պարագծով շրջապատված է յոթաստիճան բազմանիստ հենապատով
(բացի հարավարևմտյան մասից, ուր պալատն է)՝ կազմելով սալահատակ
պատվանդան, որի կենտրոնում կառուցվել է տաճարը։ 1905-ին Թ. Թորամանյանը
ստեղծեց Զվարթնոցի գիտական վերակազմությունը։ Ըստ պահպանված
հատակաձևի և այդ վերակազմության՝ կառույցի ծավալատարածական հորինվածքի
կորիզը քառակոնքն է, որը ցածում շրջապատված է երկհարկ պարարկյալ
սրահով (տրամագիծը՝ 35,75 մ), իսկ վերևում՝ կիպ պարփակված գլանային պատով։
Կիսագմբեթ, հիմնական առանցքներով խաչաձև տեղադրված 4 կոնքերը
միմյանց են կապվում բարդ կտրվածքի, զանգվածեղ, վերևում կամարակապ մայր
մույթերով՝ գմբեթակիր քառակուսին, որից անցումը թմբուկի բոլորակին իրականացված
է առագաստների միջոցով։ Կոնքերը, բացի արևելյանից, որը հոծ է և ամփոփում
է բեմը, իրենց ստորին մասում սյունակազմ են (6-ական սյուն, տրամագիծը՝
0,6 մ)։ Սյուներն ավարտվում են կողովաձև, խոյազարդ խոյակներով և
միմյանց կապվում կամարներով։
Ըստ «Հայկական սովետական հանրագիտարանի»

10. Գրե՛լ բառերով։
9, 12, 99, 50, 60, 70, 80, 100, 1938, II, III, IV,  54, 847, 6985, 12546, 68, 95, 15, 58, 697, 89։

9 — ինը
12 — տասներկու
99 — ինսուն ինը
50 — հիսուն
60 — վաթսուն
70 — թաթսուն
80 — ութսուն
100 — հարյուր
1938 — հազար իննսունութ
II — երկրորդ
III — երրորդ
IV — չորրորդ
54 — հիսուն չորս
847 — ութ հարյուր քառասունյոթ
6985 — վեց հազար ինը հարյուր ութսուն հինգ
12546 — տասներկու հազար հինգ հարյուր քառասունվեց
68 — վաթսուն ութ
95 — ինսունհինգ
15 — տասնհինգ
58 — հիսուն ութ
697 — վեց հարյուր իննսուն յոթ
89 — ութսունինը

 11.Ո՞ր շարքի բոլոր թվականներն են կազմությամբ պարզ
(արմատական):
1. տասնինը, երեսուն, ինը
2. քառասուն, մեկ, հազար
3. յոթ, միլիարդ, հարյուր
4. տասը, երկու, տասնմեկ
5. ինը, միլիարդ, քսանչորս
6. տասնութ, քսանութ, հարյուր
7. տասնմեկ, երեսուն, երեք
8. տասը, երկու, տասնմեկ

• 1-ին շարքը՝ ինը
• 2-րդ շարքը՝ մեկ
• 3-րդ շարքը՝ յոթ
• 4-րդ շարքը՝ երկու
• 5-րդ շարքը՝ ինը
• 6-րդ շարքը՝ չունի պարզ թվեր
• 7-րդ շարքը՝ երեք
• 8-րդ շարքը՝ երկու

12. .Քանակական թվականները դարձրեք դասական՝ երեք, երկու, տասնհինգ, վաթսունմեկ, քսանյոթ, չորս, իննսունինը, հարյուր հինգ:

5. .Գրեք յուրաքանչյուր թվականից երկուական օրինակ:

Քանակական-
Դասական-
Բաշխական-
Կոտորակային-