Գործնականում կիրառվող էլեկտրական շղթաները, որպես կանոն, բաղկացած են լինեւմ էլեկտրաէներգիայի մի քանի սպառիչներից: Շղթայում սպառիչները միմյանց հետ կարող են միացված լինել ամենատարբեր եղանակներով: Սպառիչների միացման ամենապարզ և տարածված տեսակները հաջորդական և զուգահեռ միացումներն են:Շղթայի տեղամասում հաղորդիչների այնպիսի միացումը, որի դեպքում յուրաքանչյուր հաղորդչից դուրս եկող հաղորդալարը առանց ճյուղավորվելու միանում է այլ հաղորդչի, կոչվում է հաջորդական միացում:


Նկարում պատկերված է  R1, R2 և R3 ռեզիստորների հաջորդական միացումը: Հաղորդիչների հաջորդական միացումն ունի իր օրինաչափությունները:


  Հավաքելով համապատասխան շղթա, ամպերաչափի և վոլտաչափի միջոցով անհրաժեշտ չափումներ կատարելով, կարելի է համոզվել.1. Հաջորդական միացման դեպքում բոլոր հաղորդիչներում հոսանքի ուժը միևնույնն է՝ I=I1=I2=I3 (1), որտեղ I1, I2, I3-ը համապատասխանաբար I, II և III հաղորդիչներով անցնող հոսանքի ուժերն են, իսկ I-ն՝ հոսանքի ուժը շղթայում:2. Հաղորդիչների հաջորդական միացման դեպքում ամբողջ տեղամասի լարումը հավասար է առանձին հաղորդիչների լարումների գումարին՝ U= U1+U2+U3 (2), որտեղ U-ն ամբողջ տեղամասի, իսկ U1, U2, U3-ը առանձին հաղորդիչների լարումներն են:Օգտվելով Օհմի օրենքից և հաշվի առնելով (1) հավասարումի (2) առնչությունը կարող ենք պնդել՝ 3. Հաղորդիչների հաջորդական միացման դեպքում ամբողջ տեղամասի դիմադրությունը հավասար է առանձին հաղորդիչների դիմադրությունների գումարին՝R=R1+R2+R3, որտեղ R1-ը, R2-ը և R3-ը առանձին հաղորդիչների դիմադրություններն են, իսկ R-ը ամբողջ տեղամասի դիմադրությունը:Այս երեք օրինաչափություններ ճիշտ են նաև ցանկացած թվով հաջորդաբար միացված հաղորդիչների համար: Մասնավորապես, եթե հաջորդաբար իրար միացված են n միատեսակ հաղորդիչներ (ռեզիստորներ), որոնցից յուրաքանչյուրի դիմադրությունը R1 է, ապա դրանց ընդհանուր դիմադրությունը կլինի՝ R=nR1 Հաջորդաբար միացված ցանկացած երկու հաղորդիչներում հոսանքի ուժերի հավասարությունից՝ I1=I2, հետևում է, որ U1/R1=U2/R2 կամ U1/U2=R1/R2


Այսինքն, հաջորդաբար միացված հաղորդիչներում լարումները ուղիղ համեմատական են այդ հաղորդիչների դիմադրություններին:Հաղորդիչների հաջորդական միացման տարբերակիչ առանձնահատկությունն այն է, որ դրանցից թեկուզ մեկի անսարքության դեպքում հոսանքը դադարում է ամբողջ շղթայում:

Հաղորդիչների զուգահեռ միացում

Հաճախ մի քանի սպառիչ, օրինակ արդուկը, հեռախոսը, էլեկտրական լամպը, անհրաժեշտ է էլեկտրական շղթային միացնել կամ շղթայից անջատել իրարից անկախ: Այդ դեպքում սպառիչները չենք կարող միացնել հաջորդաբար, նրանք միացվում են զուգահեռ:

Շղթայի տեղամասում հաղորդիչների այնպիսի միացումը, որի դեպքում հաղորդիչների մեկական ծայրերը միացվում են մի կետում, մյուս ծայրերը՝ մեկ այլ կետում կոչվում է զուգահեռ միացում, իսկ այդ կետերը կոչվում են հանգույցներ:

Նկարում պատկերված է R1, R2 և R3 դիմադրություններ ունեցող երեք հաղորդիչների զուգահեռ միացումը:


Զուգահեռ միացման դեպքում շղթայում հոսանք ուժի՝ I լարման՝ U և դիմադրության՝ R ընդհանուր արժեքնորի և առանձին հաղորդիչներում դրանց արժեքների կապի օրինաչափությունները տարբերվում են հաջորդական միացման համար ստացված օրինաչափություններից:


Փորձնական եղանակով, հավաքելով համապատասխան շղթա, ամպերաչափով և վոլտաչափով կատարելով անհրաժեշտ չափումներ կստանանք՝

1. Զուգահեռ միացման դեպքում հոսանքի ուժը շղթայի չճյուղավորված մասում հավասար է առանձին հաղորդիչներով անցնող հոսանքի ուժերի գումարին՝I=I1+I2+I3 (1)

Քանի որ հաղորդիչների ծայրերը միացված են միևնույն կետին, ապա.

2. Զուգահեռ միացման դեպքում լարումը հաղորդիչների ծայրերում միևնույնն է. U=U1=U2=U3 (2) Համաձայն Օհմի օրենքի, հաշվի առնելով նաև (1) և (2) հավասարումները կստանանք՝

UR=UR1+UR2+UR3 այսինքն՝

3. Զուգահեռ միացված հաղորդիչների լրիվ դիմադրության հակադարձ մեծությունը հավասար է առանձին հաղորդիչների դիմադրությունների հակադարձ մեծությունների գումարին, այսինքն՝ 1/R=1/R1+1/R2+1/R3 (3)

Ստացված օրինաչափությունները ճիշտ են նաև ցանկացած թվով իրար զուգահեռ միացված հաղորդիչների համար: Մասնավորապես, եթե իրար զուգահեռ միացված են R1 դիմադրությամբ n միատեսակ հաղորդիչներ, ապա տեղամասի ընդհանուր դիմադրությունը հավասար կլինի R=R1n

Զուգահեռ միացված ցանկացած երկու հաղորդիչների դեպքում տեղամասի ընդհանուր դիմադրությունը որոշվում է R=R1⋅R2/(R1+R2) բանաձևով:


Զուգահեռ միացված հաղորդիչների լարումների հավասարությունից՝ U1=U2, հետևում է, որ

I1⋅R1=I2⋅R2 կամ I1/I2=R2/R1:

Այսինքն զուգահեռ միացված հաղորդիչներում հոսանքի ուժերը հակադարձ համեմատական են այդ տեղամասերի դիմադրություններին:

Թեմատիկ հարցեր և առաջադրանքներ՝
1․ 2,5Վ լարման համար հաշվարկված քանի՞ միատեսակ լամպ է անհրաժեշտ հաջորդաբար միացնել, որպեսզի ստացված տոնածառի ծաղկաշղթան հնարավոր լինի միացնել 100 Վ լարման ցանցին:

Յուրաքանչյուր լամպի լարման արժեքը՝ 2.5 Վ
Լամպերի ցանկալի թիվ՝ N
Կայուն ցանցի լարման արժեքը՝ 100 Վ
Նախ պետք է հաշվի առնենք, որ լամպերը միանում են հաջորդաբար, ուստի լամպերի ընդհանուր լարումը կհավասարվի բոլոր լամպերի լարման գումարին։

Քայլ 1. Հաշվարկել լամպերի ընդհանուր լարման գումարը
Եթե լամպերի թիվը՝
𝑁
N, ապա լամպերի ընդհանուր լարման արժեքը կլինի
2.5
×
𝑁
2.5×N:

Նպատակն է, որ ընդհանուր լարման արժեքը հավասար լինի 100 Վ-ին։ Այսինքն՝ պետք է լուծենք հետևյալ հավասարությունը.


2․ 35 Օմ և 7 Օմ դիմադրություն ունեցող 2 ռեզիստորներ միացված են հաջորդաբար: Նրանցից որի՞ ծայրերում է լարումը փոքր և քանի՞ անգամ:

Տրված տվյալներ.
Ռեզիստորների դիմադրությունները՝
𝑅
1
=
35
 
Ω
R
1

=35Ω և
𝑅
2
=
7
 
Ω
R
2

=7Ω
Ռեզիստորները միացված են հաջորդաբար (սերիայում)
Քայլ 1. Ընդհանուր դիմադրությունը
Եթե երկու ռեզիստորները միացված են հաջորդաբար, նրանց ընդհանուր դիմադրությունը կարելի է գտնել հետևյալ բանաձևով.

𝑅
total
=
𝑅
1
+
𝑅
2
=
35
 
Ω
+
7
 
Ω
=
42
 
Ω
R
total

=R
1

+R
2

=35Ω+7Ω=42Ω
Քայլ 2. Լարման բաժանումը
Սերիայում միացված ռեզիստորների համար լարման բաժանումը կախված է նրանց դիմադրություններից։ Եթե համակարգում մուտքային լարում
𝑈
total
U
total

  է, ապա յուրաքանչյուր ռեզիստորի վրայով լարում
𝑈
1
U
1

  և
𝑈
2
U
2

  կհավասարվեն նրանց դիմադրությունների հարաբերությանը։

Հաշվարկելու համար օգտագործում ենք այն, որ լարման բաժանումը սերիայում կախված է դիմադրություններից՝ 


3․ Որոշեք նկարում պատկերված շղթայի տեղամասի դիմադրությունը, եթե միմյանց միացված ռեզիստորների դիմադրությունները համապատասխանաբար հավասար են՝ R1 = 6 Օմ, իսկ R2 = 8 Օմ:

Հիմնականում, երբ միմյանց միացված ռեզիստորները պետք է հաշվարկվեն, այդ ռեզիստորների միացման եղանակը (հաջորդաբար կամ զուգահեռ) որոշում է, թե ինչպես պետք է հաշվարկել տեղամասի ընդհանուր դիմադրությունը:

Եթե ռեզիստորները միացված են հաջորդաբար, ապա ընդհանուր դիմադրությունը ստանում ենք այդ ռեզիստորների դիմադրությունների գումարով:

Քայլ 1. Հաշվարկ միացման դեպքում:
Եթե ռեզիստորները միացված են հաջորդաբար (սերիայում), ընդհանուր դիմադրությունը կհավասարվի այսպիսին.

4․ Ինչի՞ է հավասար նկարում պատկերված շղթայի տեղամասի ընդհանուր դիմադրությունը, եթե միմյանց զուգահեռ միացված միատեսակ լամպերից յուրաքանչյուրի դիմադրությունը 33 Օմ է:

Եթե նկարում պատկերված շղթայում միմյանց զուգահեռ միացված միատեսակ լամպերի դիմադրությունները
𝑅
1
=
𝑅
2
=
33
 
Ω
R
1

=R
2

=33Ω են, ապա ընդհանուր դիմադրությունը զուգահեռ միացման համար կարելի է հաշվել հետևյալ կերպ.

Նախ հիշեցնենք, որ զուգահեռ միացման դեպքում դիմադրությունների ընդհանուր դիմադրությունը հաշվարկվում է հետևյալ բանաձևով.

1
𝑅
total
=
1
𝑅
1
+
1
𝑅
2
+
…
R
total


1

=
R
1


1

+
R
2


1

+…
Երկու ռեզիստորի համար մենք ունենք հետևյալ բանաձևը.

5․ Լարումը նկարում պատկերված շղթայի տեղամասում 50 Վ է, իսկ հոսանքի ուժը՝ 1 Ա: Որոշեք երկրորդ ռեզիստորի դիմադրությունը, եթե առաջինինը՝ 5 Օմ է:


Տանը՝ դաս 16, 17, պատասխանել և գրել թեմատիկ հարցեր և առաջադրանքները։ Հրապարակել բլոգներում։

Թեմատիկ հարցեր.

.Ինչպե՞ս  են  դասակարգվում  նյութերն  ըստ  բաղադրության

Նյութերն ըստ բաղադրության կարելի է դասակարգել մի քանի հիմնական կատեգորիաներով. Դրանք ներառում են պարզ նյութեր, բարդ նյութեր և խառնուրդներ:

Պարզ նյութեր
Պարզ նյութերը բաղկացած են միայն մեկ տեսակի ատոմներից կամ մոլեկուլներից: Այս նյութերը չպատրաստվում են այլ նյութերից, ուստի նրանք չեն կարելի բաժանել ավելի պարզ բաղադրիչների:

Զանգվածային կամ տարրեր: Միակ ատոմներից բաղկացած նյութեր (օրինակ՝ թթվածին O₂, երկաթ Fe):
Մոլեկուլներ: Միավորված ատոմների խմբեր (օրինակ՝ ջուր H₂O, ածխաթթու CO₂):
Բարդ նյութեր
Բարդ նյութերը կազմված են երկու կամ ավելի տարրերից, որոնք կապված են քիմիական կապերով: Բարդ նյութերը չեն կարող նորից բաժանվել պարզ նյութերի, առանց քիմիական արձագանքների.

Միացություններ: Նյութեր, որոնք կազմված են երկու կամ ավելի տարրերից (օրինակ՝ սոդա NaCl, ածխաթթու CO₂):

.Ինչպե՞ս  են  դասակարգվում  նյութերն  ըստ  ծագումնաբանության

Նյութերը ըստ ծագումնաբանության դասակարգվում են երեք հիմնական խմբերի՝ բնական, արհեստական և սինթետիկ նյութեր:

Բնական նյութեր
Բնական նյութերը գոյություն ունեն բնության մեջ և չեն պահանջում մարդկային միջամտություն իրենց գոյացման համար: Դրանք հայտնաբերվում են բնության մեջ և օգտագործվում են, հիմնականում՝ բնական վիճակում կամ հետագա մշակմամբ:

Օրգանական բնական նյութեր՝ կենդանի օրգանիզմների կողմից ստեղծված նյութեր (օրինակ՝ բուսական յուղեր, կենդանական մթերքներ, հյուսվածքներ):
Հանածոներ և հանքանյութեր՝ բնական ճանապարհով առաջացած և հողի տակ գտնվող նյութեր (օրինակ՝ քարեր, մետաղներ, ածխածին, նավթ):
Բուսական ու կենդանական նյութեր՝ բնական աղբյուրներից ստացված նյութեր (օրինակ՝ բամբուկ, քաշ, գորգեր):
Արհեստական նյութեր
Արհեստական նյութերը ստեղծվում են մարդու կողմից՝ օգտագործելով բնական նյութերը կամ դրանք փոխելով՝ ստանալով նոր նյութեր: Այս նյութերը մշակվում են տարբեր տեխնոլոգիաներով, սակայն իրենց աղբյուրները բնական են:

.Անօրգանական  նյութերի  ինչպիսի՞ օրինակներ  գիտեք, գրեք  նյութերի բանաձևերը  և անվանեք:

Անօրգանական նյութերը այն նյութերն են, որոնք չեն պարունակում ածխածնի (կամ պարունակում են այն միայն որպես մի մաս՝ առանց կապվելու հիդրոգենի հետ), և որոնք սովորաբար չեն հանդիսանում կենդանի օրգանիզմների բաղադրիչներ: Դրանց մեջ կարելի է հանդիպել տարբեր տարրեր և միացություններ, որոնք ունեն բազմաթիվ կարևոր օգտագործումներ:

Ահա անօրգանական նյութերի որոշ օրինակներ՝ նրանց բանաձևերով ու անուններով.

1. Ջուր
   • Բանաձև: H₂O
   • Անուն: Ջուր
   • Ջուրը կյանքի համար անհրաժեշտ նյութ է և գոյություն ունի բնության մեջ տարբեր վիճակներում (ուղղակի կամ գոլորշի).
2. Ածխաթթու գազ
   • Բանաձև: CO₂
   • Անուն: Ածխաթթու գազ
   • Այս գազը գոյություն ունի բնության մեջ և տարածված է մթնոլորտում: Այն արտադրվում է բույսերի շնչառությունից և վառելիքի այրումից:
3. Ամոնիակ
   • Բանաձև: NH₃
   • Անուն: Ամոնիակ
   • Ամոնիակը օգտագործվում է պարարտանյութերի արտադրությունում և որպես օրգանական կամ անօրգանական միացությունների սինթեզում:
4. Ածխածնի մոնօքսիդ
   • Բանաձև: CO
   • Անուն: Ածխածնի մոնօքսիդ
   • Դա թունավոր գազ է, որը առաջանում է անբավարար վառելիքի այրումից:
5. Նատրիումի խլորիդ
   • Բանաձև: NaCl
   • Անուն: Նատրիումի խլորիդ (կամ աղ)
   • Այս նյութը սովորաբար օգտագործվում է սննդի մեջ՝ որպես համեմունք, և նաև կոսմետիկ և բժշկական արդյունաբերություններում:
6. Կալցիումի կարբոնատ
   • Բանաձև: CaCO₃
   • Անուն: Կալցիումի կարբոնատ
   • Կալցիումի կարբոնատը օգտագործվում է շինարարական նյութերում (մարմիների և պատերի համար), ինչպես նաև պատրաստվում է կրաքարից:
7. Քվարց
   • Բանաձև: SiO₂
   • Անուն: Քվարց
   • Քվարցը ծառայում է որպես հանքանյութ, և այն լայնորեն կիրառվում է էլեկտրոնիկայում, ապակու արտադրության մեջ:
8. Սուլֆուրի դյուդրիդ
   • Բանաձև: SO₂
   • Անուն: Սուլֆուրի դյուդրիդ
   • Սուլֆուրի դյուդրիդը տոքսիկ գազ է, որն արտադրվում է վառելիքի այրման արդյունքում:

.Օրգանական  նյութերի  ինչպիսի՞  օրինակներ  գիտեք, գրեք  նյութերի բանաձևերը  և անվանեք

Օրգանական նյութերը այն նյութերն են, որոնք հիմնականում պարունակում են ածխածնի (C) ատոմներ և սովորաբար միավորվում են հիդրոգենի (H) ատոմների հետ՝ ձևավորելով մոլեկուլներ, որոնք կարող են նաև պարունակել թթվածին (O), ազոտ (N), սուլֆուր (S), ֆոսֆոր (P) և այլ տարրեր։ Օրգանական նյութերը հիմնականում կապված են կենդանի օրգանիզմների և կենսաբառարանական պրոցեսների հետ, սակայն դրանց մեծ մասը սինթեզվում է նաև լաբորատոր պայմաններում:

Ահա օրգանական նյութերի որոշ օրինակներ՝ նրանց բանաձևերով ու անուններով:

1. Մեթան
   • Բանաձև: CH₄
   • Անուն: Մեթան
   • Մեթանը պարզ օրգանական միացություն է, որը գազային վիճակում գոյություն ունի: Այն հանդիսանում է բնական գազի հիմնական բաղադրիչը:
2. Զատիկաթթու
   • Բանաձև: C₂H₄O₂
   • Անուն: Զատիկաթթու
   • Զատիկաթթուն (էթանոիկ թթու) հայտնի է որպես էթանոլի սուր համը կամ քացախ: Այն ունի սննդամթերքի մեջ կիրառություն և նաև արդյունաբերությունում:
3. Էթանոլ (Ալկոհոլ)
   • Բանաձև: C₂H₅OH
   • Անուն: Էթանոլ
   • Էթանոլը կամ ալկոհոլը օգտագործվում է խմիչքներում, դեղամիջոցներում, ինչպես նաև որպես լուծիչ տարբեր արդյունաբերություններում:
4. Գլուկոզա
   • Բանաձև: C₆H₁₂O₆
   • Անուն: Գլուկոզա
   • Գլուկոզան շաքար է, որն օգտագործվում է օրգանիզմի էներգիայի աղբյուրի որպես հիմնական սննդանյութ:
5. Բենզոլ
   • Բանաձև: C₆H₆
   • Անուն: Բենզոլ
   • Բենզոլը առանց գույնի ուխտված հեղուկ է, որը օգտագործվում է որպես լուծիչ և քիմիական արդյունաբերության մեջ:
6. Ացետիլեն
   • Բանաձև: C₂H₂
   • Անուն: Ացետիլեն
   • Ացետիլենը գազային օրգանական նյութ է, որը լայնորեն օգտագործվում է տարբեր արդյունաբերություններում, այդ թվում՝ Welding գործընթացում:
7. Ֆորմալդեհիդ
   • Բանաձև: CH₂O
   • Անուն: Ֆորմալդեհիդ
   • Ֆորմալդեհիդը քիմիական նյութ է, որը լայնորեն օգտագործվում է պլաստմասսաների, ծավալավոր շինանյութերի և որպես կոնսերվանտ:
8. Սուկրալոզա (շաքար)
   • Բանաձև: C₁₂H₂₂O₁₁
   • Անուն: Սուկրալոզա
   • Սուկրալոզան օրգանական նյութ է, որը հաճախ հանդիպում է որպես բնական շաքար կամ այդպես կոչված «աղանդների շաքար».
9. Պոլիպրոպիլեն (Պլաստիկ)
   • Բանաձև: (C₃H₆)ₙ
   • Անուն: Պոլիպրոպիլեն
   • Պոլիպրոպիլենը սինթետիկ պոլիմեր է, որը լայնորեն օգտագործվում է պլաստիկե արտադրանքների համար՝ տոպրակներ, տարաներ, փաթեթավորման նյութեր:
10. Պոլիեսթեր
    • Բանաձև: (C₈H₆O₄)n
    • Անուն: Պոլիեսթեր
    • Պոլիեսթերը բազմաբնույթ օրգանական միացություններ են, որոնք օգտագործվում են տեքստիլ և այլ արտադրական ոլորտներում՝ որպես պարագաների մասեր:

Ո՞ր  նյութերն  են  ավելի  շատ, օրգանականը, թե՞ անօրգանականը, պատասխանը հիմնավորեք:

Բոլորովին համեմատել օրգանական և անօրգանական նյութերի քանակները շատ դժվար է, քանի որ դրանց թվային հարաբերությունները տարբեր են կախված բնագավառներից և օգտագործման ոլորտներից: Այնուամենայնիվ, կարելի է ասել, որ օրգանական նյութերն ավելի շատ են, և այս իրողությունը կարելի է հիմնավորել մի քանի հիմնական պատճառներով.

1. Կենդանի օրգանիզմներ՝ օրգանական նյութերի մեծ քանակի աղբյուր
Օրգանական նյութերի մեծ մասը գոյանում է կենդանի օրգանիզմների նյութափոխանակության գործընթացներում, որոնք կատարում են բարդ օրգանական միացությունների սինթեզ: Օրգանիզմները պարունակում են բարդ օրգանական միացություններ՝ սպիտակուցներ, ճարպեր, ածխաջրեր և այլն, որոնք կազմում են օրգանական նյութերի հիմնական մասը:

Օրգանիզմների մարմիններում բազմաթիվ օրգանական նյութեր պետք է գոյություն ունենան՝ սկսած պարզ շաքարներից (օրինակ՝ գլուկոզա) մինչև բարդ պրոտեիններ և լիպիդներ: Այս նյութերը կենդանի օրգանիզմների հիմնական բաղադրիչներն են, որոնք բնության մեջ անչափ մեծ քանակությամբ տարածված են:

2. Օրգանական քիմիայի բազմազանությունը
Օրգանական քիմիան ուսումնասիրում է ածխածնի պարունակող միացությունները, որոնք կարող են խառնվել այլ տարրերի (հիդրոգեն, թթվածին, ազոտ և այլն) հետ, ստեղծելով հսկայական բազմազանություն: Սա նշանակում է, որ բազմաթիվ տարբեր միացություններ, ինչպիսիք են պոլիմերները, միացությունները, ազոտային, ածխաջրածնային կամ օքսիդային միացություններն, դրանց բոլոր տեսակները ունեն միլիարդավոր տարբերակներ:

Օրգանական միացությունները բազմաթիվ գործառույթներ են կատարում՝ դրանք գտնվում են ամեն տեղ՝ սննդի մեջ, դեղամիջոցներում, տեխնոլոգիաներում և այլն:

3. Սինթետիկ օրգանական նյութերը
Անօրգանական նյութերը կարող են որոշակիորեն սահմանափակվել այն տարրերի և միացությունների բազմազանությամբ, որոնք դրանք պարունակում են: Օրգանական նյութերը, սակայն, սովորաբար ավելի մեծ ընտրություն ունեն, հատկապես մարդկային գործունեության պատճառով: Դրա օրինակն են սինթետիկ օրգանական պոլիմերները (ինչպիսիք են պլաստիկները), որոնք այժմ անչափ տարածված են արդյունաբերության մեջ՝ սկսած բժշկության սարքերից մինչև կառուցվածքային նյութեր:

Հաշվարկային֊  լաբորատոր  փորձեր` <<Անօրգանական շղթաներ>>

• Մետաղ—>հիմնային օքսիդ—>հիմք—>աղ  Mg→ MgO →Mg(OH)₂→  MgCl₂

Հաշվեք  քանի՞գրամ  աղ  MgCl₂  կստացվի, եթե  այրել  ենք  a  գրամ մագնեզիում:

• Ոչմետաղ→ թթվային  օքսիդ→ թթու→ աղ P→P₂O₅→H₃PO₄ →Na₃PO₄

Հաշվեք  քանի՞ գրամ  աղ`Na₃PO₄ կստացվի, եթե այրել են  b  գրամ ֆոսֆոր:

Առաջադրանք. Գրեք   անօրգանական  շղթաների  ռեակցիաների  հավասարումները, հավասարեցրեք, նշեք  ռեակցիայի  տեսակը, կատարեք  հաշվարկը:

Օքսիդներ դասակարգումը, ստացումը, հատկությունները

Առաջադրանքներ. հետևյալ օքսիդները՝ K₂O, SO₂, N₂O₃, CaO, P₂O₅, Al₂O₃, FeO, SO₃, N₂O₅, ZnO,    

                                   CO,  N₂O,  BaO,  CO₂,  SiO₂,  MgO,  Na₂O,  Fe₂O₃,  Mn₂O₇

1. Դասակարգեք  հիմնային, թթվային, երկդիմի, անտարբեր  օքսիդների:Օքսիդները այն քիմիական միացություններն են, որոնք բաղկացած են երկուսից՝ թթվածնից և մեկ այլ տարրից։ Հիմնային, թթվային, երկդիմի և անտարբեր օքսիդները դասակարգվում են ըստ իրենց հատկությունների և նրանց արձագանքների բնույթից:
   
   1. Հիմնային օքսիդներ (Basic Oxides)
   Հիմնային օքսիդները այն օքսիդներն են, որոնք արձագանքում են թթուների հետ, և սովորաբար առաջացնում են աղեր և ջուր։ Այս օքսիդները հիմնականում մետաղներից են կազմված և որոշ դեպքերում լուծվում են ջրի մեջ, ձևավորելով հիմքեր։
   
   Օրինակներ:
   Նատրիումի օքսիդ (Na₂O):
   Հիմնական հատկություն՝ արձագանքում է ջրի հետ՝ կազմելով նատրիումի հիդրօքսիդ (NaOH):
   Կալցիումի օքսիդ (CaO):
   Հիմնական հատկություն՝ արձագանքում է ջրի հետ՝ կազմելով կալցիումի հիդրօքսիդ (Ca(OH)₂):
   Մագնեզիումի օքսիդ (MgO):
   Հիմնական հատկություն՝ լուծվում է ջրի մեջ՝ կազմելով մագնեզիումի հիդրօքսիդ (Mg(OH)₂):
   2. Թթվային օքսիդներ (Acidic Oxides)
   Թթվային օքսիդները այն օքսիդներն են, որոնք արձագանքում են ջրի հետ և ձևավորում են թթուներ, կամ արձագանքում են հիմքերի հետ՝ կազմելով աղեր։ Այս օքսիդները հիմնականում բաղկացած են ոչ մետաղներից։
   
   Օրինակներ:
   Ածխաթթվի օքսիդ (CO₂):
   Հանդիպում է ջրի հետ՝ կազմելով ածխաթթու (H₂CO₃), որը թթու է։
   Թթվածնի քլորիդ (SO₂):
   Արձագանքում է ջրի հետ՝ ձևավորելով հալեցնող թթու (H₂SO₃), որը թթու է։
   Նիտրոսի քլորիդ (NO₂):
   Արձագանքում է ջրի հետ՝ ստեղծելով նիտրաթթու (HNO₃), որը թթու է։
2. որոշեք տարրերի ատոմների  օքսիդացման  աստիճանները:Տարրերի ատոմների օքսիդացման աստիճանը ցույց է տալիս, թե որքանով է մի տարրի ատոմը կորցրել կամ ստացել էլեկտրոններ՝ մոլեկուլում կամ միացումներում: Օքսիդացման աստիճանը որոշվում է որոշակի կանոններով, որոնք կիրառվում են քիմիական միացությունների և դրանց տարրերի համար:
   Օքսիդացման աստիճանները որոշելու համար պետք է հետևել որոշ կանոններին:
   Օքսիդացման աստիճանների որոշման հիմնական կանոնները.
   Ատոմի օքսիդացման աստիճանը՝ մաքուր տարրերում
   Մաքուր տարրի օքսիդացման աստիճանը միշտ 0 է:Օրինակ՝ Fe (Fe ատոմը մաքուր վիճակում)՝ օքսիդացման աստիճան = 0:
   Օրինակ՝ O₂ (օքսիգեն մոլեկուլ)՝ օքսիդացման աստիճան = 0:
   Օքսիգենի (O) օքսիդացման աստիճանը
   Հաճախակի Օքսիգենը ունի օքսիդացման աստիճան -2, բացառությամբ որոշ միացությունների, օրինակ՝ օքսիդների որոշ տեսակներում, ինչպիսիք են պերօքսիդները:Օրինակ՝ H₂O (ջուր)՝ O-ի օքսիդացման աստիճան = -2
   Օրինակ՝ H₂O₂ (հիդրոժեն պերօքսիդ)՝ O-ի օքսիդացման աստիճան = -1 (պերօքսիդում):
3. գրեք բոլոր օքսիդներին համապատասխանող կամ հիմքերի կամ  թթուների բանաձևերը  և որոշեք  ատոմների  օքսիդացման  աստիճանները;Որպեսզի օքսիդներին համապատասխանող հիմնային կամ թթվային միացությունների բանաձևերը և ատոմների օքսիդացման աստիճանները պարզենք, պետք է դիտարկենք մի քանի տարածված օքսիդներ և դրանց հետ կապված օքսիդացման աստիճանները:
   1. Նատրիումի օքսիդ (Na₂O)
   Բանաձև: Na₂O
   Հիմք (հիմնային օքսիդ):
   Նատրիումի օքսիդը լուծվում է ջրի մեջ՝ կազմելով նատրիումի հիդրօքսիդ (NaOH):
   Na₂O + H₂O → 2NaOH
   Օքսիդացման աստիճաններ:
   Na (Նատրիում): +1
   O (Օքսիգեն): -2
   
   2. Կալցիումի օքսիդ (CaO)
   Բանաձև: CaO
   Հիմք (հիմնային օքսիդ):
   Կալցիումի օքսիդը լուծվում է ջրում՝ կազմելով կալցիումի հիդրօքսիդ (Ca(OH)₂):
   CaO + H₂O → Ca(OH)₂
   Օքսիդացման աստիճաններ:
   Ca (Կալցիում): +2
   O (Օքսիգեն): -2
4. գրեք այս օքսիդների հնարավոր փոխազդեցության  ռեակցիաների  հավասարումները ջրի, թթուների, հիմքերի հետ: 

Օքսիդները կարող են տարբեր կերպ փոխազդել ջրի, թթուների և հիմքերի հետ: Օրինակներ.

1. Ջրի հետ փոխազդեցություն

Օքսիդների որոշ տեսակներ ջրի հետ փոխազդելիս առաջացնում են համապատասխան հիմքեր կամ թթուներ:

• Համեմատություն՝ ջրի հետ:
  • Ալկալիական թթվեր (Alkali oxides), օրինակ՝ նատրիումի օքսիդ (Na₂O):Na2O+H2O→2NaOH\text{Na}_2\text{O} + \text{H}_2\text{O} \rightarrow 2\text{NaOH}Na2​O+H2​O→2NaOH(Նատրիումի հիդրօքսիդ՝ NaOH)
  • Ալկալիական երկրաչափերի օքսիդներ (Alkaline earth oxides), օրինակ՝ կալցիումի օքսիդ (CaO):CaO+H2O→Ca(OH)2\text{CaO} + \text{H}_2\text{O} \rightarrow \text{Ca(OH)}_2CaO+H2​O→Ca(OH)2​(Կալցիումի հիդրօքսիդ՝ Ca(OH)₂)
  • Թթվային օքսիդներ (օրինակ՝ ածխածնի օքսիդ, CO₂):CO2+H2O→H2CO3\text{CO}_2 + \text{H}_2\text{O} \rightarrow \text{H}_2\text{CO}_3CO2​+H2​O→H2​CO3​(Կարբոնաթթու՝ H₂CO₃)
  • Նիտրոգենային օքսիդներ (օրինակ՝ ազոտի օքսիդ, NO₂):NO2+H2O→HNO3+HNO2\text{NO}_2 + \text{H}_2\text{O} \rightarrow \text{HNO}_3 + \text{HNO}_2NO2​+H2​O→HNO3​+HNO2​(Նիտրիկ թթու՝ HNO₃ և նիտրոզի թթու՝ HNO₂)

2. Թթուների հետ փոխազդեցություն

Բազմաթիվ օքսիդներ կարող են փոխազդել թթուների հետ՝ ստեղծելով աղեր:

• Նատրիումի օքսիդ (Na₂O) + Հիդրոհլորիկ թթու (HCl):Na2O+2HCl→2NaCl+H2O\text{Na}_2\text{O} + 2\text{HCl} \rightarrow 2\text{NaCl} + \text{H}_2\text{O}Na2​O+2HCl→2NaCl+H2​O(Նատրիումի խլորիդ՝ NaCl)
• Կալցիումի օքսիդ (CaO) + Սուլֆուրական թթու (H₂SO₄):CaO+H2SO4→CaSO4+H2O\text{CaO} + \text{H}_2\text{SO}_4 \rightarrow \text{CaSO}_4 + \text{H}_2\text{O}CaO+H2​SO4​→CaSO4​+H2​O(Կալցիումի սուլֆատ՝ CaSO₄)

3. Հիմքերի հետ փոխազդեցություն

Օքսիդները կարող են փոխազդել հիմքերի հետ՝ առաջացնելով աղեր:

• Նատրիումի օքսիդ (Na₂O) + Նատրիումի հիդրօքսիդ (NaOH):Na2O+NaOH→2Na2O\text{Na}_2\text{O} + \text{NaOH} \rightarrow 2\text{Na}_2\text{O}

1.Ընտրե՛ք այն միտքը, որը Ձեր կարծիքով ստեղծագործության մեջ արտահայտված գաղափարներից է:
Հիմնավորե՛ք Ձեր ընտրությունը: Դուրս գրել անծանոթ բառերը, բացատրել բացատրական բառարանի օգնությամբ:
Գրել կարծիք-վերլուծություն։
Գործնական քերականություն

Աստվածները դատապարտել էին Սիզիփոսին` լեռան գագաթը բարձրացնել մի ժայռ, որը ամեն անգամ սեփական ծանրությունից գլորվում էր ետ։ Աստվածները որոշակի տրամաբանությամբ մտածել էին, որ ավելի ծանր անարգանք չի կարող լինել, քան անօգուտ և անիմաստ աշխատանքը։

Եթե Հոմերոսին հավատանք, Սիզիփոսը եղել է ամենախելացի ու ճարպիկ մահկանացուներից մեկը։ Իսկ ըստ մի այլ ավանդության, նա ապրել է գողությամբ։

Իմ կարծիքով այս տեսակետների մեջ հակասության չկա։ Պարզապես նրանցից ամեն մեկը ձգտում է յուրովի բացատրել, թե ինչու Սիզիփոսը դարձավ դժոխքի ամենադժբախտ սպասարկուն։ Նախ այդ նույն կարծիքները Սիզիփոսին համարյա աստվածացնում են։ Իբր նա գիտեր երկնքի գաղտնիքները։ Երբ Զևսը առևանգեց Ասոպոսի աղջկան` Էգինեին, դստեր անհետացումից ցնցված հայրը Սիզիփոսի մոտ փութաց վիշտը կիսելու։ Սիզիփոսը, որ նախօրոք գիտեր այդ դեպքի մասին, Ասոպոսին խոստացավ ասել աղջկա տեղը, այն պայմանով, որ նա ջուր տա Կորնթոսի տաճարին։ Սիզիփոսը ջուրը նախընտրեց երկնային շանթերից, որի համար, հասկանալի է, ծաղրուծանակի ենթարկվեց դժոխքում։ Հոմերոսը մեզ պատմում է նան, որ մի անգամ Սիզիփոսը գերել էր մահը և շդթայել։ Հադեսը չկարողանալով հանդարժել իր իշխանության դատարկությունն ու անապատային լռությունը, խնդրել էր պատերազմի աստծուն օգնել իրեն։ Վերջինս դժվարությամբ մահը խլել էր Սիգիփոսի ձեոքերից։

Պատմում են նաև, որ երբ Սիզիփոսը ծեր էր ու մահամերձ, անխոհեմաբար ուզեց ստուգել կնոջ սերը։ Նա կնոջը հանձնարարեց` մահվանից հետո իր մարմինը շպրտել փողոց և թաղման ոչ մի ծես չկատարել: Հանդերձյալ կյանքում Սիզիփոսին բաժին ընկավ դժոխքը։ Եվ այնտեղ՝ կատաղած կնոջ կույր հնազանդությունից, որը ոտնահարել էր ամեն մարդկային զգացմունք, նա Հադեսից երկիր վերադառնալու թույլտվության խնդրեց, որպեսզի պարսավի կնոջը։

Սակայն, երբ նա նորից հայտնվեց այս աշխարհում, վայելեց ջուրն ու արևը, քարերի տաքությանն ու ծովը, չուզեց հավիտենական խավարի գիրկը վերադառնալ: Ոչ բազմաթիվ կանչերը, ոչ էլ նախազգուշացումներն ու սպառնալիքները. ոչինչ չօգնեց։ Երկար տարիներ նա ինքնամոռաց ապրում էր ծովափին, վայելելով ալիքների պոռթկումն ու հողի ժպիտը։ Աստվածները ստիպված էին գողանալ նրան։ Հերմեսը անհնազանդ Սիզիփոսին գտավ հովտում և զրկելով նրան վայելքներից, բռնի մտցրեց դժոխք: Այստեղ նրան սպասում էր ծանր քարը։

Հասկանալի է արդեն, որ Սիզիփոսը աբսուրդ հերոս է։ Այդ են հաստատում նրա թե՛ զվարճությունները, թե՛ տառապանքները։ Աստվածներին արհամարհելու, մահվան նկատմամբ ունեցած ատելության և կյանքի կրքոտ սիրո համար նա արժանացավ մի պատժի, որը նրան հավիտյանս զրկել է որևէ գործ ավարտելու հաճույքից։ Ահա թե որքան թանկ նստեցին նրա վրա այս աշխարհի վայելքները։ Մեզ ոչինչ չի հասել այն մասին, թե Սիզիփոսը դժոխքում ինչ էր անում։ Առասպելները ստեղծված են, որպեսզի մենք երևակայությամբ կարողանանք լրացնել նրանց։ Տվյալ դեպքում կարելի է պատկերացնել մի ճկված մարմին, որը ուժերի վերջին լարումով ձգտում է հողից կտրել հսկա ժայռաբեկորը և բարձրացնել այն բյուրն ի վեր, որով արդեն հարյուր անգամ բարձրացել է։ Դժվար չէ պատկերացնել Սիզիփոսի կծկված դեմքը, ցեխոտված այտը, ամբողջ ծանրությունն իր վրա պահող ուսը, քարը արգելակող ոտքն ու ձեռքերը, որոնք մարդկային ինքնավստահությամբ քարը ուզում են շարժել տեղից։ Այս երկար տառապանքը, որը կարելի է չափել միայն աներկինք տիեզերքով և անժամանակ ժամանակով, ի վերջո, պսակվում է հաջողությամբ. Սիզիփոսը մի պահ կանգ է առնում և տեսնում, թե ինչպես է քարը մի ակնթարթում հովիտ գլորվամ, որտեղից նորից պետք է վեր բարձրացնել։ Նա իջնում է հովիտ։

Ահա այստեղ, վերադարձի ճանապարհին է, որ Սիզիփոսը հետաքրքրում է ինձ։ Այն դեմքը, որը ամեն վայրկյան քսվում էր քարին, արդեն ինքն էլ է քարացել։ Ես տեսնում եմ, թե ինչպես է նա ծանր, բայց հավասար քայլերով մոտենում իր տառապանքին, որից փրկության չունի:

Այս ճամփան, որը կարծես շունչ քաշելու համար է ստեղծված, որը ամեն անգամ կրկնվում է, ինչպես Սիզիփոսի տառապանքը, իրականում ինքնագիտակցության ուղի է։ Այն բոլոր պահերին, երբ Սիզիփոսը թողնում է գագաթը և աստիճանաբար իջնում աստվածների աշխարհը, վեր է բարձրանում իր ճակատագրից։ Նա դառնամ է ավելի ուժեղ, քան իր ժայռը։ Եթե այս առասպելը ողբերգական է, ապա միայն այն պատճառով, որ նրա հերոսը օժտված է մտածելու կարողությամբ։ Իսկապես, քանի՞ կոպեկ կարժենար նրա տառապանքը, եթե հաջողության հույսը ամեն վայրկյան ոգևորեր նրան։ Ժամանակակից ֆրանսիացի բանվորը ողջ կյանքում կատարում է միևնույն հոգնեցուցիչ աշխատանքը, և այս ճակատագիրը պակաս աբսուրդ չէ։ Բայց այն ողբերգական է դաոնում միայն այն եզակի օրերին, երբ մենք մտածում ենք այդ մասին։ Սիզիփոսը` աստվածների բանվորը, չնայած ըմբոստ է և անզոր, հասկանում է իր ճակատագրի էությունը։ Այդ մասին է նա մտածում հովիտ իջնելիս։ Լավատեսությունը, որին ամեն րոպե ձգտում է իր տառապանքը, փշրվում է հաղթանակի ձեռքերով։ Սիզիփոսի ճակատագիրը այնպիսին է, որ կարելի է միայն արհամարհել։

Սակայն հովիտ իջնելիս Սիզիփոսը կարող է ոչ միայն տխրել, այլ մինչև անգամ ուրախանալ: Այս բաոը չափազանցության չէ։ Ես նորից պատկերացնում եմ դեպի իր ժայռը վերադարձող Սիզիփոսին և այն վիշտը, որ ապրում էր նա սկզբում։ Բայց երբ երկնային հիշողությունները աստիճանաբար զարթնում են, երբ երջանկության կարիքը դառնում է անխասափելի, թախիծն անգամ չքանում է մարդու հոգուց։ Դա արդեն քարի հաղթանակն է, դա հենց ինքը` քարն է։ Խոր հուսահատությունը շատ ծանր է ապրել: Այդպիսի պահերը մեզ համ չիար դառնում են Բեթանիայի գիշերներ։ Բայց ծանր է նաև հաշտվել ճնշող ճշմարտության հետ։ Այդպես Էդիպը հաշտվեց իր ճակատագրի հետ, որովհետև չգիտեր, թե իրեն ինչ է սպասում։ Ողբերգությունը սկսվեց այն պահից, երբ նա հասկացավ իր ճակատագրի էությունը։ Բայց նույն պահին, չնայած նա կույր էր ու հուսահատ, գտավ իրեն աշխարհին կապող կապ, որը մի դեռատի աղջկա ճերմակ ձեռք էր։ Այդ ժամանակ նրա ուղեղում ծնվեց այս անչափ խոր նախադասությունը.

— Չնայած այսչափ փորձություններին, իմ առաջացած տարիքն ու հոգաս մեծությունը ինձ բերում են այն եզրակացության, որ աշխարհում ամեն բան լավ է։

Սոֆոկլեսի Էդիպը, ինչպես նաև Դոստոևսկու Կիրիլովը այսպիսով ձևակերպում են աբսուրդ հաղթանակի բանաձևը։ Անտիկ խելքը հասնում է ժամանակակից հերոսականությանը:

Հնարավոր չէ հասկանալ աբսուրդը առանց երջանկության խոր ընկալման։ Թող սա ձեզ տարօրինակ չթվա, որովհետև աշխարհը մեկ է։ Երջանկությունը և աբսուրդը նույն հողի զավակներն են։ Նրանք անբաժանելի են իրարից։ Սխալ կլիներ, իհարկե, կարծել, որ աբսուրդի բացահայտումը անպայման երջանկացնում է մարդուն։ Հաճախ հենց երջանկությունն է առաջացնում աբսուրդի զգացողությանը։

— Ես կարծում եմ, որ աշխարհում ամեն բան լավ է, – իմաստուն ձևով նկատում է Էդիպը։

Նրա այս բառերը տարածվում են մարդու դաժան և սահմանափակ տիեզերքի վրա։ Նրանք մեզ սովորեցնում են, որ ամեն ինչ չէ, որ սպառված է։ Նրանք վռնդում են այս աշխարհից Աստծուն, որը իր հետ բերեց է անբավարարվածաթյան և անօգուտ վշտի ինչ-որ զգացմունք։ Նրանք ճակատագիրը դարձնում են մարդկային գործ, որը պիտի կանոնավորեն իրենք մարդիկ։

Ահա սա է Սիզիփոսի ամբողջ երջանկությունը։ Իր ճակատագիրը իրեն է պատկանում։ Իր գործը իր ժայռն է։ Իսկ աբսուրդ մարդը, երբ հրճվում է իր տառապանքով, բոլոր կուռքերը անզորությունից լռում են։ Հանկարծակի ստեղծված այս լռության մեջ սկսում են հնչել հարազատորեն մեղմ, հեքիաթային ձայներ։ Դրանք երկրի ձայներն են։ Անմեղ և գաղտնի կանչերը, ծանոթ դեմքերի հրավերները խիստ անհրաժեշտ են և ապահովում են մարդու հաղթանակը։ Առանց ստվերի արև չկա, և աշխարհում գոյության ունի գիշեր։ Դրա համար, երբ աբսուրդ մարդը հաշտվում է իրականության հետ, լցվում է անսպառ եռանդով։ Նա ունի միայն մի գերագույն ճակատագիր, որին հավատարիմ է, բայց որին արհամարհում է։ Մնացած բոյոր դեպքերում ինքն է իր տերը։ Այն անբացատրելի պահերին, երբ մարդը շրջվում է դեպի իր ապրած կյանքը, Սիզիփոսը ժայռին մոտենալով, հրճվում է այն անկապ գործողությունների հաջորդականությամբ, որը դառնում է իր ճակատագիրը, որ ինքն է ստեղծել, միավորել հիշողության հայացքի տակ և վավերացրել իր մահով։ Այսպիսով խիստ մարդկային համոզվածությամբ, այն կույրի նման, որը ուզում է տեսնել, բայց գիտի, որ գիշերը վերջ չունի, Սիզիփոսը միշտ քայլում է։ Նրա ժայռը գլորվում է դեռ։ Ես թողնում եմ Սիզիփոսին լեռան ստորոտում։ Ամեն մարդ էլ, ի վերջո, իր բեռը գտնում է։ Բայց Սիզիփոսը մեզ սովորեցնում է գերագույն հավատարմություն, որը ժխտում է աստվածները ու ժայռեր է բարձրացնում։ Նա էլ է կարծում, որ ամեն բան լավ է։ Այս տիեզերքը, որ տեր չունի, նրա համար ոչ դատարկ է, ոչ ունայն։ Իր ժայռի ամեն մի մասնիկը, լեռան ժայթքումը հավիտենական խավարի մեջ, նրա համար մի ամբողջ աշխարհ է։ Գագաթները նվաճելու պայքարը ինքնըստինքյան բավական է մարդու էությունը լցնելու համար։ Ուրեմն, Սիզիփոսին պետք է պատկերացնել երջանիկ։

Անորոշ-ել,ալ ծաղկել,խաղալ

Հարակատար-ած,ացած-ծաղկաց,խաղակ 

Համակատար-ելիս,ծաղկելիս խաղալիս

Ենթակայական-ող,ացեղ-ծաղկով,

Կազմել հետեւյալ,բայերի անձև ձեւերը

Ստացա-ստանալ,ստացած,ստացող,ստանալիս

Հավանում եմ-հավանել,հովանալ,հավանած,հավաքելիս,հավանող

Պարեցինք-պարել,ապարց,ապրելիս,պարող

Նվիրիր-նվիրել,նվիրած,նվիրելիս,նվիրող

Գրում ենք-գնել,գնաց,գնելիս,գնող

ընկավ-ընկնել,ընկած,ընկելիս,ընկնող

Ծարավ եմ-ծարավել,ծարաված,ծարավելիս,ծարավող